Зыдэплъеин щапхъэщ

Накъыгъэ (май) мазэм икIэхэм Хьэбэз къуажэм дэт езанэ курыт еджапIэм адыгэбзэмкIэ щезыгъаджэ Пхъэш Шэрифэ зыкъыспищIэри, хъыбар сигъэщIащ Хьэкъун Барэсбий теухуа дерс зэIуха иригъэкIуэкIын зэримурадымкIэ. Си гупсысэкIэ, си чэнджэщкIэ щIэгъэкъуэн сыхуэхъумэ зэригуапэри къызжиIащ. «Псэужамэ, мы гъэм Хьэкъун Барэсбий илъэс 85-рэ зэрырикъуну щытар, ди еджапIэм зэрыщеджар Iуэхум къыхэтлъытэкIэрэ, ди хэкуэгъу щIэныгъэлI щэджащэм и гъащIэмрэ и гуащIэдэкI лэжьыгъэмрэ гулъытэ хэха хуэтщIын ди мурадщ. Тщыгъупщэкъым Барэсбий ди курыт еджапIэр нагъыщэфI защIэкIэ къызэриухар. Абы щыхьэт техъуэ дэфтэрри ди музейм щIэлъщ», — къызиIуэтылIащ егъэджакIуэм… Шэрифэ и псалъэхэр зыщIыпIэм къыщымынауэ си гуапэ хъуащ. Арами, зэ щхьэкIэ сегупсысащ: «АдыгэбзэмкIэ дерсым дауэрэ епха хъуну Барэсбий и тхылъхэмрэ и щIэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ?»…

АтIэ, си къуэшым и щIэныгъэ Iуэхухэр зэхьэлIауэ щытар къущхьэхъу хъупIэхэр егъэфIэкIуэнрат, къапщтэмэ, арат мэкъумэш лэжьыгъэхэм я кандидат зэрыхъуари, арат зэхьэлIари щIэныгъэлIым и фIыгъэкIэ «Хьэбэз» совхозым щрагъэкIуэкIауэ  щыта Союзпсо семинарри. Гу зылъытапхъэти, и тхылъхэр зыхуэгъэзар адыгэм и мэкъумэш, ботаникэ культурэмрэ адыгэ къэкIыгъэцIэхэмрэщ. АтIэ, а лъэныкъуэгъазэхэр адыгэбзэмкIэ дерс сыхьэтым дауэ ебгъэзэгъыфыну, еджакIуэхэми сыт яжепIэфынур? Апхуэдэ гупсысэхэм сыхэхуат. Шэрифэрэ сэрэ Хьэбэз еджапIэм дыщызэдэлэжьат, фIыуэ дызэрыщIэт, сабийхэм адыгэбзэр ягъэджынымкIэ, ныбжьыщIэхэр лъэпкъыбзэм дегъэхьэхынымкIэ лъэкIыныгъэфI, зэфIэкI ин зэриIэм сыщыгъуазэт.

А псори лъабжьэ хуэхъури, къехьэкI — нехьэкI хэмыту гурыщхъуэ сэзыгъэщI си гупсысэхэр есхьэлIащ егъэджакIуэм. Абы къызитыжа жэуапым си гуапэ ищIащ, уеблэмэ си щхьэр ину сигъэлъагъужащ. «Мухьэмэд, Барэсбий адыгэбзэкIэ къэкIыгъэцIэ кIуэдыжхэр КъэбэрдейБалъкъэр, Адыгэ, Къэрэшей- Черкес Республикэхэм, Шапсыгъым и адыгэ къуажэхэр къыщызэщIикъуэжурэ, ди нэхъыжь псэужхэм яупщIурэ зэхуимыхьэсыжамэ, ар тхылъу къыдимыгъэкIыжамэ, ди бзэм псалъэ, фIэщыгъэцIэ дапщэ хэкIуэдыкIынут? А щIалэ дыщэм и тхылъым къэкIыгъэцIэ 1500-рэ итщ, абы хуэдиз адыгэ псалъэ ди бзэм щыщу къигъуэтыжащ, къыдитыжащ. АтIэ, адыгэбзэ сыхьэтыр абы тедухуэну хуэфащэкъэ? Ар еджакIуэхэр зыдэплъеин щапхъэщ, шэч хэмылъу»… Шэрифэ Бэрэсбий и тхылъхэм еплъыкIэрэ бгъэдыхьэкIэу хуищIар згъэщIэгъуащ, икIи сэри си къуэшым и лэжьыгъэхэм иджыри зы лъэныкъуэкIэ сригъэплъыжащ.

ЕгъэджакIуэм игъэхьэзыр еджэгъуэ сыхьэт зэIухам и Iуэхур си къуэш, си шыпхъухэм щажесIэм, апхуэдизкIэ я гуапэ хъуати, арэзымэ, дэри дерсым дыщIэсыну дыхуейт, къызжаIащ. Си шыпхъухэу Фатимэрэ Риммэрэ, си къуэшхэу Назир, Владимир, сэри сащIыгъуу декIуэлIащ еджапIэм икIи дерсым дыщIэсащ, гупсэхуу дедэIуащ абдеж къыщаIэта псалъэмакъхэм. А еджэгъуэ сыхьэтыр къызэрымыкIуэу гъэщIэгъуэну екIуэкIащ. ЕджакIуэхэм жыджэру утыку кърахьащ Барэсбий и гъащIэмрэ и гуащIэмрэ теухуа пычыгъуэхэр, усэхэр, гукъэкIыжхэр… Ди къуэшыр псэу хуэдэу ди нэгу къыщIагъэхьэжат. Ди гур зэфIэнэмэ, едгухыжу дерсым и кIыхьагъкIэ дыщысащ. Сэри, си къуэш Владимири, си шыпхъу Римми къыддалъхуам хуэгъэза ди гукъэкIыжхэмкIэ еджакIуэхэм дадэгуэшащ. Дерс сыхьэтыр иуха нэужь, абы щIэсахэм зытIэтри, Хьэбэз паркым Барэсбий и фэеплъ сыным декIуэлIащ, удз гъэгъахэри щыдгъэтIылъащ… Хьэкъунхэ ди лъэпкъым, ди унагъуэм къыдбгъэдэкIыу егъэджакIуэ Пхъэш Шэрифи, еянэ классым щеджэ, дерс зэIухам хэлIыфIыхьа ныбжьыщIэхэми си къуэш Назир фIыщIэ ин яхуищIащ.

ХЬЭКЪУН Мухьэмэд, Хьэбэз къуажэ