Жэуаплыгъэр зыхащIэу

Мэкъуауэгъуэм и 25-р — Урысейм и статистикэ лэжьакӏуэм и Махуэщ. Къэралымкӏи, жылагъуэмкӏи статистикэм и мыхьэнэр инщ, уеблэмэ ар дяпэкӏэ къахьыну къэрал, хэгъуэгу унафэхэм япкъыу жыпӏэ хъунущ. Статистикэм сыт и лъэныкъуэкӏи ӏупщӏ ещӏ жылагъуэм, къэралым и экономикэ, социальнэ щытыкӏэр. Абыхэм тещӏыхьауэ — ипэкӏэ дегъэкӏуатэ.

Статистикэм и лэжьакӏуэм и Махуэм хуэкӏуэу, я лэжьыгъэм, я лэжьакӏуэхэм зыщыдгъэгъуазэмэ тфӏэигъуэу зыхуэдгъэзащ республикэм статистикэмкӏэ и Управленэм и зы къудамэм и унафэщӏ АМИРОКЪУЭ Хьэлимэт Сулътӏан и пхъум. Ар илъэс куэдкӏэ щылэжьащ КъЧР-м экономикэ зыужьыныгъэмкӏэ и Министерствэм. 2021 гъэм щегъэжьауэ нобэ зыпэрыт къулыкъум, ӏэнатӏэм бгъэдэтщ. Ар зи пашэ къудамэм и къалэнхэм хохьэ ӏуэхущӏапӏэхэм, ухуэныгъэмрэ инвестицэмрэ, сатумрэ транспортымрэ, мэкъумэш хъызмэтым, уасэхэмрэ финансхэмрэ епха статистикэ лэжьыгъэр къызэгъэпэщынымрэ и нэӏэм щӏэт ӏэщӏагъэлӏхэр унэтӏынымрэ.

— Статистикэ къулыкъумрэ газетхэмрэ илъэс куэд хъуауэ дяку зэдэлэжьэныгъэ дэлъщ. Ди гуапэщ иджы лэжьыгъэ щхьэусыгъуэ мыхъуу, фи ӏэщӏагъэ махуэщӏым и цӏэкӏэ дызэхуэзэну. «Статуправленэ» жытӏэ щхьэкӏэ, мы къулыкъум и фӏэщыгъэцӏэми, и къалэнхэми захъуэжащ иужьрей илъэсхэм. Абыхэм я гугъу къытхуэпщӏмэ ди гуапэт…

— «Управление Федеральной службы государственной статистики по Северо-Кавказскому федеральному округу (Северо-Кавказстат). Обособленное подразделение в КЧР» — апхуэдэ фӏэщыгъэцӏэщ иджы зетхьэр. Абы хуэкӏуэ гуащӏэдэкӏ гъуэгуанэм къриубыдэу, хэгъуэгу статистикэ къулыкъум зэхъуэкӏыныгъэ мащӏэкъым игъуэтар икӏи кӏэщӏу абыхэм я гугъу тщӏыну хуэфащэщ. Къэрал статистикэ къулыкъум ди республикэм и лъэр щыувын щӏидзащ 1920 гъэм щыщӏэдзауэ. Революцэм ипэ къихуэу статистикэ лэжьыгъэр езыгъэкӏуэкӏыу щытар атаманым и канцелярэращ. 1922 гъэм щыщӏэдзауэ, Къэрэшей-Черкес автоном областыр къагъэщӏа нэужь, уезд статбюрор область къулыкъуу къызэрагъэпэщыжащ.

Нобэ Росстатым и статистикэ къудамэу КъЧР-м щыӏэр — хэгъуэгу къэрал статистикэ къулыкъуитхуу абы хыхьэм языхэзщ. Управленэм и унафэщӏыр Скоркинэ Наталье Васильевнэщ, и къуэдзэр Хутэ Эдуард БайтIал и къуэращ. Ди лэжьыгъэм къызэщӏеубыдэ ӏуэхущӏапӏэхэм, ухуэныгъэм, инвестицэм, хуэӏухуэщӏэм, сатум, транспортым, уасэхэм, финансхэм, жылагъуэм, гуащӏэдэкӏым, псэукӏэм, щӏэныгъэм, инновацэхэм, туризмым, фонд нэхъыщхьэм, нэгъуэщӏхэми, сыт хуэдэми статистикэ щӏэплъыкӏыныгъэ, къэпщытэжыныгъэ хуэтщӏыныр

— Къалэнышхуэ фохь фэ. Атӏэ, абы пэлъэщыфынур гуп зэгурыгъэӏуащ, зи ӏэщӏагъэм хуэӏэрыхуэ защӏэщ. Даурэ фыхъурэ кадрхэмкӏэ, сыт хуэдэ фи зэфӏэкӏхэр?

— Статистикэ къулыкъум хэгъуэгум щытолажьэ нэрыбгэ 80-м щӏигъу. Зи унафэ дыщӏэтхэм куэд ялъытащ, шэч хэлъкъым. Гупыр быдэу, зэгъэуӏуащ нэхъыжьхэри, абыхэм щапхъэ тезых нэхъыщӏэхэри диӏэщ. «Дэтхэнэри» жысӏэмэ зыуи пэжым сытекӏынукъым, зи ӏэщӏагъэм къызыхуэтыншэу хэзыцӏыхукӏ, жэуаплыгъэ лъагэ зыхэлъ защӏэщ, илъэс зэхуэмыдэхэм я цӏэ утыкухэм щыжаӏащ, къэрал нагъыщэ, дамыгъэ зэхуэмыдэхэр къыхуагъэфэщащ. Лъэпкъ зэхуэмыдэхэм къахэкӏауэ гупыр, дызэхэтми дызэгуроӏуэ икӏи апхуэдэ щытыкӏэр, сызэреплъымкӏэ, жэуаплыгъэ лъагэм епха ди лэжьыгъэм хуабжьу щхьопэ. Илъэси 10 хъуауэ статистикэ гуащӏэдэкӏым пэрытщ Пӏапӏшу Мадинэ Фуӏэд и пхъур. Ар си къуэдзэщ, и лэжьыгъэр зытеухуар опт, розничнэ сатумрэ транспортымрэщ. Бахътыр ӏэсят Мэчрэӏил и пхъур зэрылажьэрэ илъэси 5-щ зэрыхъуар, арами, мэкъумэш хъызмэтымкӏэ статистикэ лэжьыгъэр хуабжьу зэгъэзэхуауэ, къызыхуэтыншэу къызэфӏегъэкӏ, чэнджэщ лэжьыгъэри (консультант) хьэлэмэту къыдохъу. Мазхэ Оксанэ Сергей и пхъур ӏэщӏагъэрылажьэ-эксперт нэхъыщхьэщ, илъэси 10-м щӏигъуауэ статистикэм толажьэ, уасэхэмрэ финансхэмрэ статистикэ нэӏэкӏэ къызэрегъэпэщ.

— Дауэми, цӏыху къызэрыгуэкӏымкӏэ статистикэ къулыкъур гурыӏуэгъуэ дыдэкъым. Атӏэ, фэ, а къулыкъум пэрытхэмкӏэ, статистикэ лэжьыгъэр даурэ къыфщыхъурэ: гъэщӏэгъуэн, зэшыгъуэ, зэхэщӏыхьа?

— Лэжьыгъэ гъэщӏэгъуэныщэщ мыр. Арыншэу дауэрэ, атӏэ, экономикэ, социальнэ, сыт и лъэныкъуэкӏи республикэм къыщыхъуми, цӏыху, унагъуэ къэси щыгъуазэ ущыхъукӏэ. — Абы къыдэкӏуэу, статистикэ лэжьакӏуэм и хьэл-щэным куэд елъытауэ къыщӏэкӏынщ, гуащӏэдэкӏ хабзэр, этикэр имыкъутэу и къалэн игъэзэщӏэныр ӏэмал зимыӏэ щытыкӏэу къыхуэуву? — ӏэмал имыӏэу. Дэ хъыбару къетхьэлӏэр, бжыгъэу дызыщыгъуазэр тӏуатэу, зыгуэрым хэӏущӏыӏу хуэтщӏу щытатэмэ, ар итӏанэ статистикэжтэкъым. Сыт хуэдэ щытыкӏэм дыщымыгъуэзами, а псори ущэхуащ, цӏэрымыӏуэщ. Апхуэдэ къабзэуи, цӏэрымыӏуэу, ди щхьэкӏэ тетыж къулыкъухэм яӏэрыдогъэхьэ.

— Иужьрейуэ нэхъ фызытелажьэр сыт, сыт хуэдэ статистикэ кампанэ лэжьыгъэ къыфпэщыт?

— Мэкъумэш хъызмэт къыхэтхыкӏыныгъэр къытпэщытщ, ауэ ар щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэмкӏэ тӏэкӏу зэдгъэтӏылъэкӏащ.

Нэхъ тегъэчынауэ мы зэманым дызытелажьэр 2030 гъэм нэгъунэ Росстатым игъуэтыну зыужьыныгъэращ. «Стратегия развития Росстата до 2030 года» программэм ипкъ иткӏэрэ, лэжьэкӏэщӏэм дытеувэнущ. Нэхъыщхьэу абы къриубыдэнущ цифровизацэ статистикэр. Отчет щытыкӏэм дикӏынурэ, электроннэ, цифровой ӏэмалхэм дыхуэкӏуэнущ. Абы лэжьыгъэр игъэпсынщӏэнущ. Зэхъуэкӏыныгъэщӏэхэм дытелэжьэным, декӏуным папщӏэ, дэри дызыдолэжьэж, доджэж, щӏэнгъуазэ лэжьыгъэшхуэ зыдыдогъэкӏуэкӏ.

— Къэтпщытэжу жытӏэнщи, ди зэманым сыт хуэдэ хъыбарри, бжыгъэри, щытыкӏэри наӏуэу къыщытлъытэм, статистикэр лейуэ къытщыхъуныр ди щыуагъэ?

— Псори наӏуэ хуэдэщ, къулыкъу, ӏуэхущӏапӏэ, къудамэ къэс фэри, цӏыхубэ хъыбарегъащӏэхэр, фыщагъэгъуазэ лэжьыгъэм, ялэжьар къапщытэж, ягъэнаӏуэ къалэнхэр. Арами, статистикэ лэжьыгъэм нэгъуэщӏ дыдэу къыщӏигъэщынкӏэ мэхъу. Абы егъэнаӏуэ гулъытэ зыхуэныкъуэр, зэлэжьыпхъэр, зыхущӏыхьар, зыхуэныкъуэзыхуэкъуагуэр. Абы теткӏэрэ, властым статистикэ хъыбархэр тегъэщӏапӏэ ещӏ, адэкӏэ къихьыну унафэхэр, лэжьыгъэ унэтӏыныгъэр игъэнэӏуэн папщӏэ. Политикэ и лъэныкъуэкӏэ къэтщтэнщи, статистикэ бжыгъэхэм тращӏыхь зыужьыныгъэ стратегиер, къалэнхэр, бюджетыр зэраухуэнур, узыншагъэм, щӏэнгъуазэм, социальнэ къудамэм, псоми я лэжьыгъэ унэтӏыныгъэр. Жылагъуэмрэ статистикэмрэ зэрызэхьэлӏар къатщтэмэ, цӏыхум, унагъуэм и хэхъуи, и хэщӏыныгъи, сыт хуэдэ хуэӏухуэщӏэри дэтхэнэ къудамэми зэрызригъэгъуэтыфри, и лъэпощхьэпохэри…— псори егъэнаӏуэ. Псори къебжэкӏыгъуейщ, хьэкъыр зыщ — статистикэншэу зы жылагъуи, зы хэгъуэгуи и ӏуэху зэгъэзэхуа хъунукъым. Абы къыдэкӏуэу жыӏэпхъэщи, статистикэ лэжьыгъэр жэуаплыгъэми къалэн инми епхащ. Ар къыдгуроӏуэ. Къыщыдгурыӏуэкӏэ — ди ӏуэхури пылъхьэншэ мэхъу, ди къалэнхэри щызу догъэзащӏэ.

— Пэжу, игъуэу, зэпэшэчауэ! А щытыкӏищыр фи лэжьыгъэм и пщалъэу къытщохъури, абыхэм фытемыкӏыу, гуащӏэдэкӏ ехъулӏэныгъэщӏэхэм фыхунэсу куэдрэ фигъэлажьэ!

 Епсэлъар ТУАРШЫ Ирэщ