УнэтIакIуэщ, гъуэгугъэлъагъуэщ

Хьэбэз районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэм дэт курыт еджапIэр егъэджакIуэ лъэрыхьхэмкIэ ехъулIауэ жыпIэ хъунущ: сабий куэдым экзаменхэр ехъулIэныгъэ лъагэ яIэу зэратым къинэмыщIауэ, ахэр жыджэру хэт зэпытщ Урысейпсо утыкум щызэхашэ зэхьэзэхуэ зэмылIэужьыгъуэхэми. Тхьэм къахилъхьауэ сабийхэм ябгъэдэлъ зэфIэкIхэр къызыкъуахыным еш имыIэу телажьэ егъэджакIуэхэм ящыщщ еджапIэм и унафэщIым гъэсэныгъэ лэжьыгъэмкIэ и чэнджэщэгъу, биологиемрэ химиемрэкIэ я егъэджакIуэ КЪУМЫКЪУ Маридэ Iэуес и пхъур.

Маридэ 1982 гъэм шыщхьэIум и 17-м ПсэукIэ-Дахэ къуажэм Анчокъуэхэ я унагъуэм къыщыхъуащ. 1999 гъэм курыт еджапIэр къыщиухым, пщащэр ищхьэ еджапIэ щIыхьэну триубыдащ. ИкIи Мейкъуапэ дэт Адыгэ къэрал университетым щIэтIысхьащ. Маридэ щеджащ естествознаниемкIэ факультетым, икIи биологиемрэ химиемрэкIэ егъэджакIуэу къиухри, и IэщIагъэмкIэ и къуажэм лэжьэн щыщIидзащ. Иужьым 2007 гъэм, Зеикъуэ Къумыкъухэ унагъуэ щихьэм, и лэжьыгъэм абдеж щыпищащ. — ЕгъэджакIуэ гъуэгум сытезышар си адэ къуэшращ — Анчокъуэ Муссэщ.

Абы ПсэукIэДахэ дэт курыт еджапIэм тхыдэмкIэ щригъаджэт, унафэщIуи щытащ. Аращ сытезыгъэгушхуар, чэнджэщ къызэзытауэ щытар. ИкIи, жыIэпхъэщи, зэи къыхэсха ӏэщӏагъэм сыхущIегъуэжакъым, сфIэфI дыдэу сабийхэм садолажьэ. Абыхэм щIэныгъэкIэ ядэгуэшэным, загъэужьыным, яхэлъ лъэкIыныгъэхэм зыкъызэкъуегъэхыным — си псэр дахьэхащ. ЕджапIэр, абы щылажьэхэр, сабийхэри си унагъуэ пэлъытэщ, — жеIэ Маридэ.

И егъэджакIуэ къалэнхэм къанэмыщIауэ унафэщIым и чэнджэщэгъуу зэрыщытым къыхэкIыу нэгъуэщI лэжьыгъи и пщэ илъщ. АтIэ, курыт еджапIэм «Юнармия», «Движение Первых», «Орлята России», нэгъуэщI зэщIэхъееныгъэхэри щолажьэ. А псори Маридэ и нэIэм щIэтщи, сабийхэм ядэлажьэ егъэджакIуэхэр, пашэхэр еунэтI, проект, зэхьэзэхуэ зэхуэмыдыхэм, дауэдапщэхэм хегъыхьэ. Зэуэ жыIэпхъэщи, мы лъэныкъуэмкIэ курыт еджапIэм и лэжьыгъэр икъукIэ фIыуэ къызэгъэпэщащ. Абы щыхьэт тохъуэ зэпыу имыIэу еджапIэм щыщ сабийхэм район, республикэ, Урысейпсо утыкухэм къыщахь увыпIэ пашэхэр.

— Пэжщ, куэд щIауэ мы лъэныкъуэмкIэ долажьэ. Псалъэм папщIэ, илъэс кIуам дауэдапщэ куэдым дыхэтащ, увыпIэхэри къэтлъэщащ. Апхуэдэу, еджапIэм и завуч Борэныкъуэ Зоерэ сэрэ тIэунейрэ Санкт-Петербург дыщыIащ «Молодые стратеги России» проектым ипкъ иту. АбыкIэ ди сабийхэр лауреат хъуащ, текIуэныгъэхэр къалъэщащ. Ар егъэджакIуэхэмкIи еджапIэмкIи текIуэныгъэшхуэщ. Лэжьыгъэшхуэ идогъэкIуэкI «Навигаторы детства» проектымкIи. Мы иужьрейм сабийм еджапIэм щиIэ и статусыр ихъуэжащ. Иджы сабийр еджапIэм и гъащIэм къыщыхъу Iуэхугъуэ псоми жыджэру хэт ухуакIуэщ, гъэзэщIакIуэщ.

Сабийм ещIэ абы и гукъэкIыр, и гупсысэр зэрызэхахынур, гулъытэ зэрыхуащIынур, — къыхегъэщ ди псэлъэгъум. ЖыIэпхъэщи, сабийхэм къалъэщ увы пIэхэм къапэкIуэ фIыщIэ, щIыхь тхылъхэм къанэмыщIауэ, нэгузыужь, зыгъэпсэхугъуэ Iуэхугъуэхэри къадокIуэ. АтIэ, хэти «Артек», «Беслан» лагерхэм зыщегъэпсэху, хэти ди къэралым и щIыпIэ, къалэ зэхуэмыдэхэм зыплъыхьакIуэ ирагъажьэ. Апхуэдэщ еджапIэм щыщ сабийхэр «Классная страна» Урысейпсо программэм зэрыхагъэтари. Абы и къалэн нэхъыщхьэщ сабий, щIалэгъуалэ егъэджэныгъэ туризмым зегъэужьыныр. Къумыкъу Маридэрэ географиемкIэ егъэджакIуэ Зэубыд Светланэрэ сабийхэм я пашэу «Экология» трекыр ягъэхьэзырауэ щытащ. ИкIи абы ипкъ иту гупым жюрим гу лъаригъэтащ ди хэгъуэгум и щӏыуэпсым и щытыкIэм, щӏыуэпс картэ яухуащ. Сабийхэр производствэ цех зэхуэмыдэхэм щыIащ, ахэр зэрылажьэм, дыкъэзыухъуреихь дунейм зэран къыхуахь-къыхуамыхь упщIэхэр зэхагъэкIащ. ИкIи апхуэдэ лэжьыгъэшхуэр гулъытэншэу къэнакъым. Гупым текIуэныгъэр къилъэщащ. Ахэр зыплъыхьакIуэ зекIуэшхуэкIэ ягъэфIэжауи щытащ.

— Ди лэжьыгъэм щынэхъыщхьэр сабийм бгъэдэлъ зэфIэкIыр къызыкъуихынымкIэ щхьэпэ дыхъунращ. Псалъэм папщIэ, щыIэщ сабийр Iущыцэу, ауэ утыку ихьэн, и гупсысэр наIуэ ищIын укIытэу. Мис апхуэдэхэр лэжьыгъэм къыхыдошэ. ИкIи утыкушхуэхэм я зэфIэкIыр щалъагъужкIэ, я цIыху хэтыкIэм зехъуэж: ахэр зыпэмылъэщын Iуэху зэрыщымыIэр зыхащIэу къыдокIуэтей. Ар зимыуасэ щыIэкъы ИтIанэ апхуэдэ зэпеуэхэм, проектхэм къыщахь дипломхэр я портфолиом дыдолъхьэри, ар ищхьэ еджапIэ щыщIыхьэкIэ щхьэпэ къащыхуэхъу щыIэщ, — дыщегъэгъуазэ Маридэ. КъинэмыщIауэ, еджапIэм гулъытэ зыхуащI лъэныкъуэщ антитеррористическэ унэтIыныгъэр. Абы папщIэ кърагъэблагъэ зэпыт ЦПЭ-м и лэжьакIуэ, полицэм и майор Пхъэш Иринэрэ адэхэм я Советым и тхьэмадэ Байрамкулов Алийрэ. Ахэр ныбжьыщIэхэм ядопсалъэ, я упщIэхэм жэуап нэгъэсахэр ират. Лъэпкъыбэу зэхэт Къэрэшей-Черкесым лъэпкъ зэщыхъуэ щымыIэнри гулъытэ зыхуащI кIуэрабгъущ. Апхуэдэу, благъагъэр зи лъабжьэ «Диалог культур» дауэдапщэр еджапIэм Iэтауэ ирагъэкIуэкIауэ щытащ. Абы ди республикэм щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ сабий псори кърагъэблагъэри, ныбжьыщIэхэр зыр-зым и хабзэхэм, щэнхабзэм щыгъуазэ зыхуащIат. Иджы а IуэхугъуэфIыр илъэс къэс, район зэхуэмыдэхэм зэхаублэурэ щытынущ. Сабийм мы дунейм и къэхъукъащIэ, и щытыкIэ псоми гу лъитэу щытын папщIэ, ныбжьыщIэхэр хашэ волонтёр лэжьыгъэми.

Апхуэдэу еджакIуэхэр еблагъэ хабзэщ Черкесск къалэм дэт «Островок надежды» хэщIапIэм. Абы щыIэ сабийхэр ягъэгуфIэ: саугъэтхэр хуагъэхьэзыр, концерт программэхэр хузэрагъэпэщ. КъинэмыщIауэ, волонтёр клубым хэтхэм зэпыу ямыIэу СВО-м щыIэ ди зауэлIхэм псапащIэ гулъэ хузэрагъэпэщ къуажэм щыщ псоми кърахьэлIа хьэпшыпхэр, шхынхэкIхэр зэхадз, ашычхэм иралъхьэ, машинэ зышэнум IэщIагъэхьэ. Гулъытэ зыгъуэтщ «Берег добрых дел» акцэри. Абы ипкъ иту егъэджакIуэхэмрэ сабийхэмрэ илъэсым тIэу-щэ Хьэбэзрэ Елбыргъэнрэ я зэхуаку щыIэ псы Iуфэхэр (Пхъэмыфыкъуэ щIыпIэр) ягъэкъабзэ. Зи закъуэ дадэ-нанэхэм ядоIэпыкъу еджапIэм щыщ сабийхэр: зыхуэныкъуэр къыхуащэху, пщIантIэм, хадэм дэлъ Iуэхухэр зэфIах. Лъэпкъыпсагъэри сабийм хэлъыпхъэщи, абы папщIэ адыгэ махуэщIхэр гулъытэншэу къагъанэкъым. Адыгэм къытхэкIа цIыхушхуэхэр кърагъэблагъэ, сабийхэм яфIэфIу апхуэдэхэм йопсалъэ. Маридэ къыхегъэщ апхуэдэ хьэщIэхэм ящыщу спортсмен лъэрыхь КIыщ Рэмэзан къазэрыхуеблэгъар. ЕгъэджакIуэм зы гукъеуэ закъуэщ иIэр: сыт хуэдэ IуэхуфIым хуэдэуи, мы лъэныкъуэми ахъшэр лъэпощхьэпо щыхъу щыIэщ. АтIэ сабийхэр проект гуэрым хэбгъэтын папщIэ гъуэгу уасэ, зэрыпсэун нэхъ нэмыIэми ущыхуэныкъуэр нэхъыбэщ. Абы къыхэкIыу, сабийр абы къыпэнэу, зэпеуэхэм щымыкIуэфи щыIэщ.

— Тхьэм и фIыщIэкIэ, зыкъытщIэзыгъакъуэ къыщытхукъуэкIи щыIэщ. Тхьэм игъэпсэу апхуэдэхэр — лъэпкъым и къэкIуэнум хуэгузавэу сабийхэм къадоIэпыкъу, — къыддогуашэ Маридэ. А псом жыджэру хэт, пэлъэщ Маридэ езыми зиужьыну, проектхэм хэтыну къару егъуэт. Абы щыхьэт тохъуэ Маридэ и пэшым пщIэ яIэу пылъ дипломхэр, фIыщIэ тхылъхэр. Езы егъэджакIуэм къызэрыхигъэщащи, лэжьыгъэ мытыншымкIэ щхьэпэ мэхъу и унафэщIри, и лэжьэгъухэри. ЖыIэпхъэщи, фIыщIэ тхылъхэм нэхърэ нэхъ гуапэжу щытыр Къумыкъу Маридэрэ и лэжьэгъухэмрэ адэ-анэхэм къыхуащI фIыщIэмрэ пщIэмрэщ. АтIэ, Джэлэш Жаннэ, Чэнджэщауэ Жаннэ, Къэзэнокъуэ Мадинэ сымэ, нэгъуэщI адэ-анэ куэдым яхуэдэуи, икъукIэ мы егъэджакIуэхэм яхуэарэзыщ. Къыхагъэщ, псом хуэмыдэу, Маридэрэ Зоерэ сабийхэм я еджэгъуэ илъэсхэр гукъинэжрэ IэфIрэ ящIын зэралъэкIыр. Зи лэжьыгъэм, сабийхэм гу ихакIэ, лъагъуныгъэр и лъабжьэу япыкъуэкI Къумыкъу Маридэрэ абы и лэжьэгъухэмрэ дэри фIыщIэ яхудощI еш ямыIэу ягуэщI Iуэхугъуэ абрагъуэм — адыгэ сабийхэр щIэныгъэм и гъуэгу нэхум тегъэхьэным — махуэ къэс зэрытелажьэм папщIэ. Тхьэм нэхъри фригъэфIакIуэ, фи еджакIуэ цIыкIухэри лъагапIэ нэхъ инхэм нигъэс!

ЧЫРБЫЖ Иринэ