Мазэр щIыгум и гъуэгуэгъу къудейкъым…

Хьэршым хэт вагъуэхэм, планетэхэм, нэгъуэщI пкъыхэм ящыщу Мазэр ди щIыгум нэхъ и гъунэгъу дыдэщ – километр 400 000-м нэблагъэ, нэхъри тегъэчынауэ жытIэмэ, километр 384 467-рэ ди яку дэлъщ. Иджырей хьэрш кхъухьлъатэхэр абы нос жэщиплI-махуиплI хуэдизкIэ. Ди щIыгум а зыращ Тхьэм кърита гъуэгуэгъуу (спутникыу) иIэр. Дыгъэм нэхъ и гъунэгъу Меркуриймрэ Венерэмрэ гъуэгуэгъу яIэххэкъым. ЯIами, ахэр Дыгъэм «къаIэщIичу зэрызыхилъафэрэ» Iэджи щIащ. Ди Дыгъэ бэзым хыхьэ, ди щIылъэм нэхърэ Дыгъэм нэхъ пыIудза адрей планетэхэм я куэдщ я гъуэгуэгъухэр. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, Марсым мазэу тIу – Демосрэ Фобосрэ, Юпитерым – мазэ 97-рэ (нэхъ инхэщ Ио, Европэ, Гани-мед, Каллисто) яIэщ.

Сатурныр псом нэхърэ нэхъ «бейщ» мазэхэмкIэ – 285-рэ! АтIэ фи нэгу къыщIэвгъыхьэт Сатурным и жэщым уэгум мазэ 285-рэ къыщыкъуэкIыу! Жэщыр махуэу къагъэунэхуу къыщIэкIынщ. Сатурным и мазэ нэхъ ин Титаным, ди ЩIыгум хуэдэ къабзэу, атмосферэ Iув иIэщ, абы мыцIыху ми, мик-роб е хьэкIэкхъуэкIэ гуэрхэр щыпсэункIэ зыри хуэIуакъым. Фантаст цIэрыIуэ Курт Воннегут и «Сирены Титана» романым къыщегъэлъагъуэ а мазэм псыхэр щежэхыу, хы толъкъунхэр щыуфафэу. Фантастхэм ятххэр пэжу къыщыщIэкIыж щыIэщ… Адрей планетэ жыжьэхэми яIэщ я мазэхэр, ауэ дэ къэдгъэзэжынщ ди ЩIыгум и мазэ закъуэмкIэ. Дэ ар «къыдэлыжу» тхурокъу, тхурикъу къудейкъым, арыншэуи дыпсэуфынукъым… Ди мазэм мызэ-мытIэу ягъэкIуащ автоматическэ станцхэр. Абыхэм тегъэчынауэ дакъытеувыIэнкъым, ар икIи гъэщIэгъуэнкъым. Нэхъыщхьэр цIыхум и лъэр здынихусрагъэнщ. Америкэ астронавтхэм мазэм къыщакIухьыу тетащ илъэс щэ ныкъуэм щIигъукIэ узэIэбэкIыжмэ, 1969 гъэм къыщегъэжьауэ курыт еджапIэр къыщызуха 1972 гъэм пщIондэ. Сэ а хъыбархэр фIы дыдэу сощIэж. Апщыгъуэм щыIа техническэ лъэкIыныгъэхэмрэ иджырейхэмрэ зэбгъапщэмэ, шумрэ лъэсымрэ яхуэдэщ.

Иджы емынэ зэрагъахъэ интернетымрэ компьютерхэмрэ а гъэхэм щыIэххэтэкъым. ИтIани мазэм нэсри икIи къыщакIухьащ америкэдэсхэм. Тхыгъэм хэт сурэтым щыволъагъу мазэм япэу нэзыхусахэр: сэмэгумкIэ къыщегъэжьауэ, Нил Армстронг, Майкл Коллинз, Базз Олдрин. 1969 гъэм бадзэуэгъуэм и 21-м мазэм япэ лъэбакъуэхэр щачащ Нил Армстронгрэ Базз Олдринрэ. Майкл Коллинз мазэм емыхыу орбитэм тетащ и гъусэхэм якIэлъыплъу, ядэIэпыкъуу, яжьэу. Япэу мазэм теуващ Нил Армстронг. Апщыгъуэм абы жиIа псалъэхэр тхыдэм къыхэнащ: «Мыр цIыхум и япэ лъэбакъуэ цIыкIущ, ауэ цIыхуцIэ зиIэр ипэкIэ хуабжьу зыгъэкIуатэщ…» Псори зэхэту США-м и астронавт 24-м мазэм нэс лъатэри къагъэзэжат. Мазэм экспедицэу хы щыIати, кIуэгъуэ къэси астронавтитIыр мазэм тетIысхьэт, зыр модулым ису орбитэм къытенэт. А щIыкIэм иту, мазэм я лъэр нэсат щIыгум икIа цIыху 12-м. Абыхэм ящыщу иджыри псэущ плIыр – Фред Хейз («Аполлон-13»), Чарльз Дьюк («Аполлон-16»), Юджин Сернан («Аполлон-17»), Харрисон Шмитт («Аполлон-17»). А псоми я ныбжьыр илъэс 90-м щIигъуащ. Иджы дыдэ, мэлыжьыхьым и япэ махуипщIым къриубыдэу америкэ астронавтищрэ зы канадэ цIыхурэ – Уайсмен Рид, Гловер Виктор, Кох Кристинэ, Джереми Хансен сымэ «Орион» хьэрш кхъухьым ису мазэм темытIысхьэу и хъуреягъыр къалъэтыхьри къэкIуэжащ. Илъэс щэ ныкъуэм щIигъуат цIыху мазэм гъунэгъуу зэремыкIуэлIэжрэ… Ди мазэм и гугъу тщIымэ, ар къыздикIамрэ къызэрыхъуамрэ теухуауэ еджагъэшхуэхэр иджыри акъылэгъу зэхуэхъуакъым. МыгурыIуэгъуэу икIи зэхэмыгъэкIауэ щытщ мы Iуэхур. Зыгуэрхэм жаIэ мазэр щIыгум къыгуэхуауэ. Адрейхэм ягъэхъыбар мазэм хьэулейуэ хьэршыр къыздикIухьым ЩIыгум ар къиубыду зрилъэфэлIауэ. Ещанэхэм къафIощI ЩIыгум мазэ зыбжанэ иIауэ, ахэр зэжьэхэуэу, я къутахуэхэм зы мазэ къахэкIыжауэ. А псори фIэщ щIыгъуейщ, икIи а еплъыкIэхэм зыри нэгъэсауэ гурыIуэгъуэ ящIкъым.

Ди еджагъэшхуэхэм я нэхъыбэр иджы ри материалистщ икIи тегъэчынауэ жаIэкъым ЩIыгури мазэри Тхьэм къызэрызэдигъэщIар, зэщIыгъуу хьэрш гъуэгум зэрытригъыхьар. Мазэр ЩIыгум и кIэрыщIэн къудейкъым. А тIур хьэкъыпIэкIэ зэтегъэпсыхьауэ, зыр адрейм иригъэкъужу, зы бэзу зэрыIыгъщ. «Научная Россия» (https://scientificrussia. ru/) порталым зэритхымкIэ, ди ЩIыгур къэзуфэрэзыхь мазэр ди Дыгъэ бэзым и адрей мазэхэм ящхькъым. Ди планетэхэм я мазэхэр зыщIыгъу планетэхэм нэхърэ куэдкIэ нэхъ цIыкIущ, ди мазэр ЩIыгум инагъкIэ къызэрыкIэрыху щIагъуэ щыIэкъым. Марсым и мазэхэр – Фобосрэ Деймосрэ — цIыкIу дыдэщ, мывэ такъырхэщ, ЩIыгум и гъуэгуэгъу мазэр зы планетэ хуэдиз мэхъу. Мазэм мыхьэнэшхуэ иIэщ ди ЩIыгумкIэ.

Абы зэпIэзэрыт ещI ЩIыгур зэрыджэрэзыр, зэтрегъэпсыхь ди жьыуэпсыр. Мазэм зрешалIэ, къеутIыпщыж хыхэм я псыр (приливы и отливы). Апхуэдэ щIыкIэм иту мазэм зэрегъакIуэ цIыхум и Iэпкълъэпкъым хэт пкъыгъуэ ткIуаткIуэхэри, лъымрэ плазмэмри. ЗэрыхъумкIэ, мазэм лъы зыщIэт псэущхьэхэм я гъащIэри зэтрегъэпсыхь. Абы къинэмыщIауэ мазэм ехъумэ хъарзынэ беягъэ, хъугъуэфIыгъуэ куэд. Goldman Sachs инвестиционно-банк компанэм къызэрилъытамкIэ, иджы къахутауэ, дыщэу, налмэсу, дзырхъыу (цинк) щIыгум щIэлъыжыр илъэс 20-щ зэрахурикъужынур. ЩIыгум платинэу, гъуаплъэу, гъуихуу (никель) иIэ гъэтIылъыгъэхэр иухынущ илъэс 40-кIэ. Еджагъэшхуэхэр кIуэ пэтми нэхъ ирогузавэ щIыгум мащIэу щIэлъ гъущIыкIэхэр (редкоземельные металлы) зэрыримыкъум, ахэр ямыIэу технологие пэрытхэр иджырей промышленностым зэрыщамыгъэлэжьэфынум. ЩIыгум и хъугъуэфIыгъуэ, хъарзынэ хэкIыпIэхэр гувэ-щIэхми иухынущ. Мазэм и хъуэгъуэфIыгъуэхэр нэхъыбэ мыхъумэ яхэщIкъым. Ди ЩIыгум къакIуэ астероидхэр атмосферэ Iувым хисыхьэмэ, атмосферэ зимыIэ мазэм ахэр куэду къыщохуэх, зыри яхэмыщIауэ. Астероидхэм мазэм къыщрауда кратерхэм куэдыкIейуэ илъщ гъущIыр, гъуихур, кобальтыр, платинэмрэ платинэхэкIхэмрэ. Мазэм щыкуэд дыдэщ гелий – 3 элементым и гъэтIылъыгъэхэр. Ахэр ЩIыгум щыпсэу цIыхухэм иджыри илъэс минитхукIэ яхурикъунущ къару хэкIыпIэу. Апхуэдэ хъарзынэхэр мазэм къыщыщIахыным иужь ихьэмэ, абы къыпхуэмыцIыхужыну ихъуэжынущ мазэм и теплъэр. Мис аращ мазэм хуэпабгъэхэр, ехъуапсэхэр куэд щIэхъуар, ди ЩIыгум и гъуэгуэгъум хуаIэ гулъытэр илъэс щэ ныкъуэ текIыжа нэужьи щIэрыщIэу къыщIызэщIэрыуэжыр.

Мазэр ЩIыгум и гъуэгуэгъу закъуэкъым, ар абы и лъэщтэгъущ, и дэIэпыкъуэгъущ, и къару хэкIыпIэщ. Абы къинэмыщIауэ, атмосферэ зимыIэ, хьэлъагъыр куэдкIэ здэнэхъ мащIэ мазэм уилъэтыкIыу Марсым, нэгъуэщI планетэхэм улъэтэныр IэджэкIэ нэхъ псынщIэщ икIи нэхъ тыншщ. Мазэм зратмэ, заужьынущ щIэныгъэхэми технологиехэми. Абы и гугъу ящIу щытащ, сэ сощIэж, хьэкъущыкъухэр къызыхащIыкI тефлонри, нэгъуэщI пкъыгъуэхэри «Аполлон» программэм къыхахат. ЦIыхухэр мазэм фIыгъуэ IэджэкIэ щогугъ иджыри…

ДЭБАГЪУЭ Хьэтызэ