ЛъэужьыфIэ хъуа нанэ ЗИГАН

Хэгъундыкъуейдэсхэм, къапщтэмэ, къуажапщэмкIэ щыпсэухэм, куэдым яцIыхуу си гугъэкъым ЛIымахухэ тэтэр лъэпкъым къыхэкIа нысэ зэраIар – Емалеевэ Зиган и хъыджэбзыцIэу. Дауи, ар нэхъыбэу зыцIыхужынур Зиган зыхэса лъэпкърагъэнщ… Арами, ЛIымаху Хьэлым (Тхьэм и ахърэтыр нэху ищI) и щхьэгъуса бзылъхугъэ лъагъугъуафIэ цIыкIур, «ЗоекIэ» псори зэджэу щытар — тэтэр лъэпкъым къыхэкIа, Сахалин хытIыгум къраша, Къэзан пэмыжыжьэу къыщыхъуа, Емэлей ипхъу Емалеевэ Зигант…

Черкесск къалэм дэт педучилищэм 1989 гъэм сыщыщIыхьам, си къуажэгъу, курыт еджапIэми къыщыздеджа ЛIымаху Фатимэрэ сэрэ зы гупым дыхэхуэжауэ дызэдеджэт. Фатимэ сеплъыхукIэ згъэщIагъуэт абы и нэкIу цIыкIум «адыгэ теплъэ» щIагъуэ зэримыIэр. НэгъуэщIу жысIэнщи, сызэресауэ, къуажэм къыщыхъуа сабий къуафцIэ-нафцIэ цIыкIуу зэрыщымытыр. Сырыхут, и нэхэр къуэлэнт, «мы пщащэм урысылъ гуэр хэлъу пIэрэ?» жыуигъыIэу. Си гур къезыхуэкI упщIэр езмыт хъуакъым си ныбжьэгъу пщащэм. ИкIи, Фатимэ къызитыжа жэуапым сэркIэ куэд ипIэ иригъэтIысхьэжат. И адэм и анэр – тэтэр лъэпкъым къыхэкIат, и адэшхуэм Сахалин жыжьэм къыздришри, Зиган зи цIэ пщащэр Хьэгъундыкъуей къыздишат, и теплъэкIэ, и фэкIэ сырыхут, нэ къуэлэнт, къызыхэкIа лъэпкъыр умыцIыху дыдэмэ, урысу жыпIэфынут…

Апщыгъуэм Iуэхум куууэ зыщызгъэгъуэзэн слъэкIакъым: дыныбжьыщIэ дыдэти, тIэщIэхужащ. Арами, илъэс 35-м щIигъужауэ, си журналист лэжьыгъэм къриубыдэу аргуэру а Iуэхугъуэм си гур хуэжэжри, Хьэлымрэ Зиганрэ зэрызэхуэзам Iэмал имыIэу сытетхыхьыну мурад сщIащ. Къапщтэмэ, сигу изубыдат ди къуажэм, Хьэгъундыкъуей жылэжьым нэгъуэщI лъэпкъым къыхэкIауэ нысэу къыдашахэм, ахэр адыгэхэм къызэрытхэсыхьам сытепсэлъыхьыну. Пэжщ, жагъуэ зэрыхъущи, езы Зиган куэд щIащ дунейм зэрытемытыжрэ. Ауэ, ЛIымаху Хьэлым къыщIэна щIэблэм: и бынхэм ящыщхэми, абыхэм я сабиижхэми гуапэу я деж срагъэблагъэри, зи гъащIэ псор Хьэгъундыкъуей жылэжьым щызыхьа тэтэр пщащэ цIыкIум и къекIуэкIыкIам зым-зым къыпидзэжу сыщIагъэдэIуащ…

***

 Сыхьэт бжыгъэм къриубыдэу зэпсэлъэныгъэ гъэщIэгъуэныщэ зыдезгъэкIуэкIахэр: ЛIымахухэ Хьэлымрэ Зиганрэ я щIалэ Алий, япхъу Тамарэ, я нысэ Аминэ, я къуэрылъхухэу Фатимэрэ Ясинрэщ. Я насыпыр Сахалин къыщожьэ Зиган зэрыжиIэжу щытамкIэ, я унагъуэр хуабжьу зэхуэщIауэ, Къэзан къалэм пэмыжыжьэу щыпсэут. Къулейхэт, былымыр я куэдт, я адэм къуажэ псо IэщIэлът, ефэндышхуэт, бжьэ зэрихуэт, фо зэрыт бакышхуэхэр бжыгъэншэу яIэт. Апхуэдэу бейуэ псэу Емэлей кулакыцIэр къыфIащщ, мылъкуу иIэр трахри, Сахалин хытIыгум ирагъэкIауэ, и унагъуэр: хъыджэбзитхурэ щIалитIрэ яIэу абы щыпсэут…

 МыдэкIи, Хэку зауэшхуэр къежьэным куэд къэмынэжауэ, зи къулыкъу дэкIыгъуэр къэса ЛIымаху Хьэлым дзэм даш. Абы кIэщIу и ужь иту зауэри къохъей. Хэти ещIэж Хэку зауэшхуэм и япэ махуэхэм советыдзэм игъуэтауэ щыта хэщIыныгъэшхуэхэр. Хэтыт, атIэ, а зауэм хуэхьэзырар?.. Апхуэдэу, Хьэлым уIэгъэ мэхъури, гъэру фашистхэм яIэрохьэ. ЗэрыжиIэжу щытамкIэ, апщыгъуэм и къуажэгъу Хутэ Пэхъуи къыщIыгъуат. Быным зэрацIыхужымкIэ, я адэм и гъусат нэгъуэщI зы инжыджышхуэ щIали. «Зы махуэ гуэрым гъэрхэр дыкъыщIашауэ, даукIыну дашэт. ЛъэныкъуитIымкIи мэзт. Дегупсысащ: тIум щыгъуи даукIын къытхуамурадщ.

Дыкъанэмэ дыкъэнащ жытIэщ, щэхуу дызэгурыIуэри, лъэныкъуэ-лъэныкъуэкIэ мэзым дыхэлъэдащ. ИкIи дыкъелащ. Советыдзэм къыдэщI зауэлIхэм дахэхуэри, Европэ псор лъэсу ткIуащ, нэмыцэр идгъэкIуэту», — игу къигъэкIыжу щытащ Хьэлым. Хэку зауэшхуэр иухри, Хьэлым къуажэм  къыщигъэзэжым, «зауэм щыгъуэ гъэр ухъуауэ щытащ» къыпалъхьэри, зэхэзехуэныгъэхэм хагъэхуащ. ИкIи, и хэку цIыкIур ирагъэбгынащ. Къыщыхутащ хьэгъундыкъуей щIалэр Сахалин областым хыхьэ Александровскэ районым, икIи Мгачи жылагъуэм и Iэхэлъахэм щыIэ шахтым уран къыщIэзыххэм яхэхуащ.

Апхуэдэ лэжьыгъэ хьэлъэ дыдэм пэрыту, къащхьэщыт муслъымэн лIым, тэтэр лъэпкъым къыхэкIам, Хьэлымрэ инжыджышхуэ щIалэмрэ гу къалъитащ, и нэIэми хуэм-хуэмурэ щIигъэуващ, нэгъуэщIу жыпIэмэ, зришэлIащ.

 «Апщыгъуэм а унагъуэм сапэщIэмыхуамэ, Сыбырым силIыхьынут», — Тхьэ иIуэт Хьэлым. АтIэ, апщыгъуэращ Тхьэм гъащIэ гъусэ къыхуэхъуну иуха Зиган — пщащэм Хьэлым япэ дыдэ нэIуасэ щыхуэхъуари. Ар а къащхьэщыт тэтэр лIыкум ипхъут. Зиган шхапIэм щылажьэт. Абы ныбжьэгъу пщащэ иIэти, ари Хьэлым къыщIыгъуа инжыджышхуэ щIалэм нэIуасэфI къыхуэхъуащ. Иужьми абыхэм пщащэ цIыкIуитIи къащIэхъуауэ щытащ…

МыдэкIэ Хьэлым сыми хьэщыкъ зэхуэхъури, унагъуэ зэдащIащ. Пэжщ, япэхуным Зиган и адэм Хьэлым зыхилъхьэ щымыIэу фIыуэ къилъагъут, «Черкесхэр — лъэпкъ къабзэщ, абыхэм хуэдэ лъэпкъыфI, хабзэхэр зезыхьэу, Кавказым искъым» жиIэт. Ауэ, дапхуэдизу Зиган и адэм и псэр Хьэлым къыхэпщIа мыхъуами, и пхъур абы дэкIуэну щыжиIам, зриудэкIыжащ, «Кавказым щыщ цIыхур зэи пхуэубыдынукъым, абы къыздалъхуа щIыпIэм игъэзэжынущ …» жери.

УнагъуэщIэ цIыкIур Сахалин хытIыгум щыпсэууэрэ, сабий бынышхуэ хъуащ: щIалищрэ пщащитIрэ къащIэхъуащ. Ауэрэ, Хьэлым къытралъхьа илъэсипщIри иухащ…

 «Къыстралъхьа илъэсипщIыр щызухым, хэку цIыкIум, си адэ-анэм я деж къэзгъэзэжыну тезубыдащ. Ауэ, япэ щIыкIэ унагъуэрэ сабий бынышхуэрэ сызэрыхъуар си адэ-анэм ягурызгъэIуэныр си мурад нэхъыщхьэти, быныр Сахалин къизнэри, сэ Хьэгъундыкъуей сыкъэкIуэжыну гъуэгу сыкъытехьэжащ. Гъуэгт щхьэгъусэр, «сыкъэбгъэнауэ уокIуэж, уэ зэи къэбгъэзэжынукъым» жиIэурэ. АрщхьэкIэ, щыкъу адэм сызыхуэдэр къыгурыIуати, «Ар апхуэдэ цIыхукъым, абы къигъэзэжынущ, ар адыгэлI нэсщ! Черкесхэм я сабий зэи хыфIадзэкъым, шэч къытомыхьэ» жриIэурэ, и пхъум еущиет.

«Ди сабийхэр хытIыгум къиднэнукъым!» Сахалинрэ Хьэгъундыкъуейрэ яку гъуэгуанэ мащIэ дэлът! КхъухькIэ, мафIэгукIэ, машинэкIэ ар зэпыпчын хуейтэкъэ? А гъуэгуанэм зэманыфI фIихьауэ, здыдэкIа и жылэжьым щIалэм и щхьэр къынихьэсыжащ. Къэсыжри, и Iуэхур зытетыр адэкъуэшхэм щажриIэм, быныр зэхэтIысхьэри унафэ къахьащ, тегъэчынауи жаIащ я сабийхэр хытIыгум къызэрырамынэнур. Хьэлым яузэдри, Сахалин ягъэкIуэжащ, и бынунагъуэр къызэщIикъуэжу къишэжыну.

 «Ди фIэщ хъутэкъым къигъэзэжыну. Си шыпхъухэр къызэхъурджауэт: «УкъигъапцIэри ежьэжащ. Абы зэи къигъэзэжынукъым» жаIэурэ. Фи адэм къигъэзэжыху сыт хуэдиз нэпс щIэзгъэкIами ущIэмыупщIэ!» — жиIэжт нанэ Зиган. Хьэгъундыкъуей къэкIуэжыну къызытехьэжа гъуэгуанэ жыжьэм унагъуэм гуауэ хьэлъэ къоуалIэ: гъейшейуэ кърашэжьэжа, щIалэ нэхъыжь цIыкIур — Хъусин, нэхъри сымаджэ мэхъу, фэгъазэ уз хьэлъэр къоуалIэри, кхъухьым здисым и псэр хокI. «Кхъухьым деж мы дунейм теттэкъым зи псэр хэкIа цIыху зэрыщыуагъэIыгъын. Си сабий тIэкIур, си Хъусин цIыкIу псым халъхьэжащ… А зыри гуауэу схурикъунщ сэ» — а зэманыр игу къигъэкIыжу щытепсэлъыхькIэ, нанэ — Зиган и нэпсыр къыфIещэщэхт.

Апхуэдэ хэщIыныгъэ хьэлъэр ягъуэтауэ, быныр Хьэгъундыкъуей къыносыж… Ауэ, къыздэкIуэжам здэпсэуну, зыщIэсын зы пэши яIэтэкъым. Иджыпсту ЛIымаху Лолэ здыдэс пщIантIэм дэт бгъэныщхьэ унэжь цIыкIу дыдэм нанэрэ дадэрэ щIэсти, абы екIуалIэхэри, зыщIэсын гуэр зэфIагъэувэху зызэхагъэхуащ.

Насыпыншагъэр зэ къежьэмэ… зэрыжаIэу, унагъуэр и лъапсэ щетIысэхыжа къудейуэ, сабий быным я адэ Хьэлым и шхалъэр зэгуэудри, операцэ хьэлъэ дыдэ Карачаевск сымаджэщым щащIауэ щытащ. Тамарэ сабий IэплIэтес цIыкIуу яIыгъти, операцэм здыщIашэм Хьэлым мыпхуэдэу жиIауэ яIуэтэж: «Мы цIыкIур угъурлымэ, сэ операцэ Iэнэм узыншэу сыкъытекIыжынущ». Тхьэм и шыкуркIэ, псори тыншу зэфIэкIат.

«Зы тIэкIурэ ЛIымаху Шашэхэ дахэсащ. ИтIанэ зы пэш ягъэхьэзырри, зэрыунагъуэу абы дыкъэкIуэжри, зызэхэдгъэхуащ, хэти лъэгум илъащ. Апхуэдэуи, гугъуехь мыухыжым хэту дызэтрапIыхьащ». И псэр и Iыхьлыхэм ящIэбэгыу… И гъащIэ псор Зиган щихьащ адыгэ къуажэжьым – Хьэгъундыкъуей, и иужьрей увыIэпIэри абдеж щигъуэтыжащ. И псэр щIэбэгыу псэуами, Зиган зэи игъэзэжыфакъым и анэ-адэр, къыдалъхуахэр къыздигъэнам. ЯмыдэIуу Кавказ жыжьэм къызэрыкIуам, дауи, хущIегъуэжат ар, и закъуэ зэрыхъуу, гъыт, бжэт, «сыщIэлащ, сыделащ, сыдэIуакъым» жиIэурэ. Ауэ, сыт ищIэжынт…

Пэжщ, япэхуным къызэдалъхуахэр зэхуэтхащ, уеблэмэ Зиган къыкIэлъыкIуахэщ и шыпхъухэри, я щхьэгъусэхэр ящIыгъуу. И зы шыпхъур — Аня урыс щIалэ дэкIуати, унагъуэм ар ябгынат, къызыхагъэхьэтэкъым, Башкирием щыпсэут. Адрей хъыджэбзхэр Челябинск дэсащ. АтIэ, сабий быныбэ хъуа, Хьэгъундыкъуей къэкIуэжа нэужь иджыри сабиищ къызыхэхъуэжа Зиган зиIэту апхуэдиз гъуэгуанэ кIыхь зэпичыну хузэфIэкIынутэкъым.

Дауи, ар къызыгурыIуэ и анэ тхьэмыщкIэм къытридзэри, илъэс бжыгъэкIэ имылъэгъуа и пхъум и деж лъагъунлъагъу къэкIуэну къежьащ. Ауэ, иухатэкъым Тхьэм пхъумрэ анэмрэ зэрылъагъужыну: Зиган и анэр Челябинск къынэсауэ, инсульт хъури, мафIэгум щилIыхьащ. Абдеж щыIэщIэлъа хьэпшыпхэри, и дэфтэрхэри, уеблэмэ нэмэзлыкъри Зиган къыхурагъэхьыжри, пхъум зэрихьэжащ. Хьэлыми и щыкъу анэм пщIэшхуэ хуищIу Хьэгъундыкъуей сэдэкъэ щыхуищIыжат, къурIэни хуригъэджат. «Фи анэм и гуэныхьышхуэ стелъщ. Къыдалъхуаи, и адэ-ани гу ящимыхуэу, имылъагъухэу, ящIэбэгыу и гъащIэ псор къихьащ…

Зэ закъуэ сыкъызэфIэувэжатэмэ, сшэнути и Iыхьлыхэм яхэзгъэсынут», — жиIэт ди адэм, сымаджэ хьэлъэ хъуауэ пIэм здыхэлъым. «Нанэ, ар зи жыжьагъ укъикIыу, къыбдалъхуахэмрэ уи адэ-анэмрэ къэбгъанэу, дадэ щхьэкIэ мыбы нэгъунэ дауэ укъэкIуэфа? Апхуэдизу фIыуэ плъагъурэт?» — еупщIащ зэгуэр Фатимэ и нанэм. «Ей, делэжь цIыкIу, фIыуэ сымылъэгъуамэ мыбы нэс сыкъэкIуэфынут? Апхуэдиз псэ гугъуехьи сшэчыфынут?!» — кIэщIу къритыжат жэуапыр. «Обкомым щылажьэт си адэшыпхъум и щхьэгъусэ.

Апхуэдэу, зэгуэр хэгъуэгум командировкэ тэтэр щIалэ къэкIуауэ си адэшыпхъум и щхьэгъусэм къыщищIэм, ди нанэ къыхуишэри, я анэдэлъхубзэмкIэ – тэтэрыбзэмкIэ зэпсалъэу ягу пэщыху зэбгъэдигъэсауэ щытащ. Нанэ гуфIэщати, и нэпсыр къещэщэхыу и лъэпкъэгъум зыщимыгъэнщIу бгъэдэст. ЩIалэми хуэгъэщIагъуэтэкъым апхуэдиз илъэс бжыгъэ хъуауэ зи бзэкIэ мыпсэлъам и анэдэлъхубзэр зэрыщымыгъупщар…

«Уэ псапэу къэпхьар!» жриIат и лъэпкъэгъур къыхуэзышам. ТелевизоркIэ тэтэрыбзэкIэ псалъэу е уэрэд жаIэу къызэхихамэ, къыдалъхуа къилъэгъуам хуэдэу гуфIэт, гъуэгыу едэIут, «си родняхэр» жиIэти. Зэхэпхын хуейт нану уэрэд цIыкIухэр тэтэрыбзэкIэ жиIэу сабийр щIиупскIэурэ зэригъэжейр… Нанэ и бзэм зыщигъэнщIтэкъым. ИтIани си нэгу щIэтыжщ зы Iуэхугъуэ. ДыщыцIыкIум хьэблэм кIэртIоф, хъарбыз яхъуэжу, е зыгуэрхэр ящэу къыщыдыхьэкIэ, хьэблэ фызхэм зэуэ «Зое къыдэфш!» жаIэти, къэгуоут, езыхэм урысыбзэр щIагъуэ зэрахуэмыгъэшэрыуэм къыхэкIкIэ. Нанэ урысыбзэри, адыгэбзэри, тэтэрыбзэри фIыщэу ицIыхут.

 Ауэ, адыгэбзэкIэ псалъэхэр тэрэзу щыжимыIэкIэ, жаIэжу зэхэсхыжащ, дадэ и ныбжьэгъухэр зэ къызэрыщыдыхьэшхам къыхэкIыу, яхуэпсэлъэжтэкъым, — къыддогуашэ къуэрылъху Фатимэ. «ГуащIэдэкI лэжьыгъэр фIыуэ тлъагъуу, гугъуехьым зыпыIудмыдзу дагъэсащ. ЦIыхухэм хадэр шыкIэ щIатхъуэмэ, дэ IэкIэ фIэкIкIэ драгъэIэбтэкъым. Дэ бынунагъуэшхуэр а хадэ закъуэм къикIымкIэ дапIт. Хадэм къыхэкIт кIэртIоф жыли, шхыли, аргуэрыжу, ирашажьэу яхъуэжыни. Лэжьыгъэр къыдэлыжу сыт щыгъуи диIэт…

Зыми дыхуагъэныкъуэтэкъым. Iэщыр ди куэдт: ди анэм къаз зэтрипIыхьт. Ди Iэхэлъахэр зэуэ губгъуэти, зи, джэдкъаз ппIынумэ, лъэкIыныгъэр куэдыкIейт. ПщIантIэм шы дэтт. Ди адэр садым щылажьэм, пхъэщхьэмыщхьэм щхьэкIэ дыхэст. Тесащ ди адэр подсосым, лIы гуп хъууэ жэмыщIэхэр щаIыгъыу. Абы дашэти, матэкхъуей дагъэшхт. Мамэ и шыпхъухэм щыгъын, фэилъхьэгъуэ дыхуагъэныкъуэтэкъым. Сыт щыгъуи гъэщIэгъуэн гуэрхэр къытхурагъэхьт, дызэщахупыкIт. Быным къыттеубгъуауэ, къыттегужьеикIауэ дызэщIапIыхьащ. Ди шыпхъу Соня ди адэм зэ еупщIат: «Папэ, зэкъуэшитIыр зэпэжыжьэу бгъэтIысмэ нэхъыфIщ. Нэхъ фIыуэ зэрылъагъунщ… Хьэсин сымэ нэхъ ппэщIэхауэ хапIэ яптмэ нэхъыфIкъэ?», — жери.

«А щIалитIым нэхъ симыIэу зэхэзгъэкIынукъым» къыжриIэжат. ИкIи, хадэр иукъуэдийри, Хьэсин абы щигъэтIысат. СоцIыхуж, ди адэм и анэр, кIэшхуэ щыгъыу, джэдкъуртыр и зыIэмкIэ иIыгъыу ихьри, пщIантIэщIэм зэрыдикIутауэ щытар: «Си Хьэсин Тхьэм къакъэ — пщIыпщIэу мы пщIантIэм дигъэс», — жери.

Си дэлъху Хьэсин мыгъуэ хьэлъэу щылъу, къэдгъэтIысри, щхьэгъубжэм щыдэплъым, ди анэр къыхуэкIуагъэнти, «мамэ» жиIэурэ и Iэр ишийт. Быну иIэм ди анэр Хьэсин нэхъ кIэрыщIат. Нысэхэм гукъанэ гуэр яхуиIэми, пхъухэм къытхуэгубжьами — Хьэсин деж кIуэти, и гу бампIэр дихт, «сынок» жиIэу, кIэрыст. И къуитIым япищIын дунейм теттэкъым. БзэмыIу цIыкIуу зэрыщытым къыхэкIыу, мамэ унагъуэм урысыбзэкIэт къызэрыщыдэпсалъэр. Пэжщ, тэтэрыбзэ къыщыхигъэхьи хъут, щыгубжькIэ. ФIэфIт и бзэкIэ шхыдэну. … Джалэщ, и шхужьыр икъутэри, къэтэджыжакъым. Нобэ зэрыджалэрэ илъэс ирокъу щыжытIа махуэм, и ныбжьыр илъэс 86-м иту, ди анэр дунейм ехыжауэ щытащ, — игу къегъэкIыж Тамарэ.

«Си гуащэ тхьэмыщкIэм сыхуэарэзыщ. Тхьэм ахърэтым тыншыпIэр къыщрит. Абы хуэдэу ерыскъыкIэ жумарт бгъуэтынтэкъым. Хуабжьу хьэщIэгъафIэт. Абы игъажьэ щIакхъуэм хуэдэ зыми хуэщIтэкъым. Тэджыпс гъэщIэгъуэну зэрызэхилъхьэр щэ! Тэтэр ерыскъыхэкIхэри щыгъупщэтэкъым, иупщэфI зэпытт. ТабэшхуэкIэ пщафIэт, унагъуэм цIыхур увыIэгъуэ имыIэу щызэблэкIти. ГъэщIэгъуэныр аракъэ: пщэфIэныр къехьэлъэкIтэкъым.

КIэIупхъуэ цIыкIур Iулъу хьэкум махуэ псом бгъэдэтынут. Езыр узыфIэмыкIыжыну къабзэлъабзэт. Умыкъабзэуи къыпхуидэнутэкъым. И ныбжьыр фIыуэ зэрыхэкIуэтауи губгъуэ хадэм щылажьэт, кIэртIоф процентми кIуэн хузэфIэкIт… Пхущысынутэкъым Iуэхуншэу. ЖыпIэнурамэ, зэгурыIуэныгъэ дахэ яку дэлъу зэдэпсэуащ си гуащэмрэ си пщыжьымрэ. Зы махуи я макъ ягъэину зэтегуэуакъым. КъащIэхъуа я бынхэми гъэсэныгъэ дахэ халъхьащ, зэхущытыкIэфIхэм щIапIыкIащ. ЛэжьакIуэшхуэхэт, цIыхугъэ ин яхэлът.

Сынысэ пэтми, быным япэ срагъэщу къызбгъэдэтащ. Зыри унагъуэ имыхьауэ сакъыхыхьати, езыхэм я быным хуэдэу сахэсащ, зы махуэ нэкIуатэ къызжаIакъым, сигу хагъэщIакъым. СымыцIыхур сагъэцIыхуащ, жылагъуэм сыхашащ, сабийхэр къыздапIурэ сагъэлэжьащ. Лъэпкъым нэчыхьытх игъэкIуэнуми, лIэныгъэ хъуауэ гуауэр дэхын хуейми — чэнджэщэгъуу яIэр папэт. ПщIэрэ щхьэрэ зиIа гуащэфI-пщыжьыфI къысщхьэщытащ, абыхэм я хьэтыркIи, дэри а пщIэр зэредмыгъэхуэхыным дыхущIокъу, — къыпещэ къэпсэлъэныгъэм Хьэлымрэ Зиганрэ я щIалэ нэхъыжь Хьэсин (Тхьэм здэкIуам щигъэтынш) и щхьэгъусэ Аминэ. Зиган и нысэ нэхъыжьыр я хадэкIэм къыщыс Булжатхэ япхъут, унагъуэхэр зэпыщIат, зэкIэлъыкIуэт.

«Си анэш нанэм и щхьэгъусэр щIэх дунейм ехыжри, фызабэу къэнати, анэш нанэ хадэм къихьауэ зэралъагъуу, ди дадэ Хьэлымрэ нанэ Зиганрэ быну яIэр хадэм ирагъэхьэти, Булжатхэ дагъэIэпыкъут. Ди адэм ди анэш нанэр фIыщэу илъагъуу, пщIэшхуэ хуищIу щытащ… Сигу къэкIыжащ гъэсэныгъэшхуэ зыхэлъа зы къэхъугъэ дыхьэшхэн. ДыщыкъуейщIей пIалъэт, ди сабиигъуэт. Еуэри, кхъыхъ сыхъ дыджэгуу, кIэртIофым зыхэдгъэпщкIуауэ нанэ дыкъилъагъури: «ИджыпступцIэ кIэртIофым фыкъыхэкI фымыутэу», — жери къыдэгуоуащ.

ЖиIар къидмыдзащэу, нэхъри зыхэдгъэпщкIуэжри, дыкъимылъагъу тфIэщIу, адэкIи ди джэгуным пытщащ. КIэщIу жыпIэмэ, нанэ дедэIуакъым.

А джэгукIэм дытезашэри, уэрамым дыкъытехьэжауэ бжэIупэм дыщыджэгуу дыздызэхэтым, дадэ къыдэгуоури дызыбгъэдишащ, фIыуи къыткIэщIэуащ, «Сыт фыщIэмыдаIуэр, кIэртIофыр щхьэ зэхэвутэрэ?» жери. ИгъащIэм зи макъ къысхуэзымыгъэина ди дадэ къызэрызэщхьэфэуар щхьэкIуэ сщыхъури, гъырыпIэр згъэшу пIэм сыщылъу си анэр лэжьапIэ къикIыжащ.

— Сыт ущIэгъыр, сабий? – жери, Iу щабэкIэ си анэр къызэупщIащ. — ФIэкIа дадэрэ нанэрэ я деж сыкIуэжынукъым, захуэзгъэгусащ! — естащ жэуапыр. — Ана-а, сыт къэхъуар? — Дауэ къыпщыхъурэ? Нанэ бзэгу ихьри, дадэ къытщигъэхьащ, къыткIэщIигъэуащ… — ЕIмэ еч! Нанэ уемыдэIуамэ — мыр зы! Зыбгъэгусэну дэнэ укъикIа уэ — мыр тIу!.. Си анэм дэгъуэу сиупIэщIри, узот уэ абы нэужь зэгуэр зызгъэгусэжамэ…, — игу къигъэкIыжащ Фатимэ.

P/S Хьэлымрэ Зиганрэ зэрызэпэщIэхуэрэ текIыжа илъэс блыщIым щIигъум абыхэм я быниблым щIэблэ 60-м фIэкI къащIэхъуэжащ, псори лъэ теуващ, быныбэ хъужахэщ. ЖыпIэнурамэ, псыхэкIуадэ хъуакъым адэфI-анэфIым къащIэхъуа я бынми, абыхэм я щIэблэми бгъэдалъхьа гъэсэныгъэр. Уазэрехъуэпсэну зэрылъху-зэрыпIым пщIэшхуэ къыхуащI, нэхъыжьхэм я щапхъэм щIапIыкI я щIэблэри Тхьэм узэрелъэIунщ: хэкупсэ – лъэпкъыпсэхэщ, щапхъэгъэлъагъуэщ, Хэку зауэшхуэр зыпэщIэкIа дадэшхуэм хэлъа гуеягъымрэ хахуагъэмрэ зыгъэщыпкъэхэщ. Хьэлымрэ Зиганрэ хуэдэхэращ «лъэужьыфIэ хъуащ» зыхужаIэр.

 АБИДОКЪУЭ (Щохъужь) Люсанэ