Лъэпкъым ипхъу щыпкъэ

Гъэхэр макIуэ, ауэ гумрэ гукъэкIыжхэмрэ жьы хъукъым. Дыгъуасэ хуэдэщ МЭКЪУАУЭХЭ Хьэжмуратрэ Фатимэрэ зэрызэдэпсэурэ илъэс 50 зэрырикъуар, я «дыщэ нысашэр» щагъэлъэпIар. 2022 гъэм шыщхьэIум и 29-м Мэкъуауэхэ я пщIантIэр махуэщI гуфIэгъуэм зэщIиIэтэт… Абы къыкIэлъыкIуэу, Iуэхугъуэ хьэлъэ куэд хэплъащ унагъуэр — дунейм ехыжащ Фатимэ и щхьэгъусэ Хьэжмурат, и щIалэ Алий. Ауэ адыгэхэм зэрыжаIэу, щыгъуэ кIыхьыр фIыкъым, гъащIэм езым и хабзэхэр иIэжщи, адэкIэ пещэ… Мэкъуауэ Фатимэрэ сэрэ куэд щIауэ дызэроцIыху. Илъэс 30-м нэблагъэкIэ узэIэбэкIыжмэ, езыр Хьэбэз район администрацэм и унафэщIу лажьэу, япэ зэпсэлъэныгъэр зэдедгъэкIуэкIауэ щытащ. Мис, иджыри аргуэру си лэжьыгъэ IуэхукIэ гъащIэм дызэришэлIащ. ИлъэсипщIхэр темыкIам хуэдэщ. Фатимэ зэманхэм хуэгъэшакъым, зэрыпкъы псынщIэщ, зэрыакъыл жанщ. ИкIи, гурыIуэгъуэщи, и гъащIэ зэхэщIыкIыр инщ, бейщ.

Мэкъуауэ Фатимэ 1951 гъэм Хьэбэз районым хыхьэ Зеикъуэ къуажэм къыщыхъуащ. И адэ Къардэн Хьэжисмелрэ и анэ Катеринэрэ я гъащIэ псор егъэджакIуэу къахьащ. Ди зэпсэлъэныгъэри абыхэм я дежкIэ къыдогъажьэ.

— Фатимэ, цIыхум и гъащIэр къыздыщIидзэри, абы лъабжьэ хуэхъури и адэ-анэмрэ и унагъуэмрэщ. Уи адэ-анэм, уздеджам, узэреджам я гугъу къытхуэщI.

— Си адэри си анэри егъэджакIуэу щытащ. Си адэ Хьэжисмел сабийхэр адыгэбзэмрэ литературэмрэ хуригъэджащ, къытщIэхъуэ щIэблэр гъэсэным, абы анэдэлъхубзэр егъэщIэным и гъащIэр зэрыщыту хухихащ. Си адэри, си анэри еджапIэм къикIыжа нэужьи, унагъуэхэм кIуэурэ цIыхухэр ягъасэт еджэфу, тхэфу, къэрал дэфтэрхэм зыщагъэгъуазэу, Iэпэ щIадзыфу. ЗэрыжысIагъэххэу, си анэри егъэджакIуэу щытащ, ауэ ди унагъуэр ин, быних щыхъум, 1954 гъэм тIысыжащ. Сэри еджапIэм сыщеджэм ныбжьыщIэ жыджэру, япэм зэрыжаIэу, «активнэу» сыщытащ. Комсомол организацэм срисекретарт, дэни сынэст, сыт хуэдэ жылагъуэ Iуэхуми сыхущIыхьэт.

Си егъэджакIуэхэми фIыщIэ мыухыж яхузощI. Псалъэм и жыIэгъуэкIэ, си класс унафэщIу щытащ Уэтэр Iэмэтэ. Абыхэм я унагъуэр зэрыщыту егъэджакIуэ защIэт. Карачаевск щеджахэм яцIыхуж КIытIэ Мишэ жэуэ абы и дэлъху егъэджакIуэр. Сахуэарэзыщ географиекIэ сезыгъэджа ХьэпэнцIыв Сэфарбий, нэгъуэщI егъэджакIуэхэми. Ди еджапIэм кърагъэблагъэт адыгэ тхакIуэхэр, усакIуэхэр, журналистхэр. ФIы дыдэу сощIэж ди хьэщIа Хьэнфэн Алим. КъытхуэкIуэт Ахъмэт Мухьэдин, жиIэт езыр Зеикъуэ щыщу, иужькIэ Куэш-Хьэблэ куэшыжауэ. ЕджапIэ нэужьым сыщIыхьэри «бухгалтер — экономист, аудит» IэщIагъэмкIэ къэзухащ Ставрополь мэкъумэшхъызмэт Академиер. ФIыкIэ сигу къинэжащ бухгалтер Iуэхум сыхуезыгъэджа Шаповалов Анатолий Иванович, Мартыновэ Ларисэ Ивановнэ. Зы далэкIэ укъэувыIэу узэплъэкIыжмэ, гу зэрылъыптэщи, куэд елъытащ щIэныгъэхэм я гъунэ зэриплъэм, къызэрыщIэбдзэм. Iуэхум и пэублэр тэрэзмэ, адэкIи абы ехъулIэныгъэ къыкIэлъыкIуэнущ. Япэу бухгалтеру лэжьэн щыщIэздзащ Мамхэгъ Мусэ деж, ар Жьакуэщ, уэ пцIыхунущ…

— СымыцIыхуу… Зы хьэблэ дыдэсащ жыпIэ хъунущ. Абы и бынхэр дэ къыддеджащ, дыкъызэдэхъуащ. Ауэ дэ зэрытщIэр Мамхэгъ Бабилэт…

— Ае, Бабилэ жэуи жаIэт… Мазих хуэдиз нэхъ сымылэжьауэ Мусэ и къулыкъу пэшым сыщIишэри къызжиIащ: «Собесым лажьэ Жанэ (Бэвыж) Зое бухгалтер нэхъыщхьэ хуейщи, абы уэ ухуэхьэзыру къызолъытэри, кIуэ…». Iуэхухэр зэтрагъэпсыхьщ, япэм зэрыжаIэу щытауэ, «согласовать ящIри», абы сагъэкIуащ. ИлъэсиблкIи сыщылэжьащ.

— Фатимэ, уи щхьэгъусэм иужь уэри колхозым унафэ хуэпщIащ. Хьэбэз районым и унафэщI IэнатIэм дауэ ухуэкIуа хъуа?

— ЩIыпIэ колхозым и унафэщIу сытрагъыхьауэ щытащ цIыхухэм я лъэIукIэ. ЦIыхухэр къыщолъэIукIэ, я хьэтыр умылъагъу хъунт… Депутатынри сытри спэщIэкIауэ, си хъызмэт Iуэхухэри фIыуэ зэкIэлъыкIуэт, Хьэбэз районым и унафэщI IэнатIэр «къыщысхукъуагъэщам». Сраджэри къызжаIащ район унафэщI IэнатIэр къызэрысхуагъэфащэр. Япэ щIыкIэ сэ здакъым: цIыху куэдым садэлажьэу сесакъым, си къуажэгъухэр схурокъу… Ауэ апщыгъуэм Къэрэшей-Черкесым и унафэщIу щыта Хубиев Владимиррэ Правительствэм и тхьэмадэу тета Уэз Анатолийрэ тегъэчынауэ къызэпсалъэри, сеувэлIащ.

— Хьэбэз район администрацэми унафэщIу ущылэжьа илъэсхэм цIыхухэм сыткIэ уащхьэпауэ, сыт хуэдэ Iуэхухэр къыбдэхъуауэ къэплъытэрэ?

— Апщыгъуэм Хьэбэз районым и унафэщIхэм я щхьэр «зыгъэузу» щыIэр зыт — къуажэхэм щIыуэпс гъуэзыр яхуэшэнрат. «НыкъуэцIалэныкъуэтхьэщI» зэрыжаIэу, Хьэбэз, Хьэгъундыкъуей — зыгуэрхэм, Жьакуэ — унагъуэ зыбгъупщIым щIыуэпс гъуэз яIэт. Пэжыр жыпIэну ухуеймэ, Аргун ПIатIэ и фIыщIэкIэ КуэшХьэблэмрэ Ботэщеймрэ щIыуэпс гъуэз яIэт. ИлъэсиблкIэ, 1997 гъэм щегъэжьауэ 2004 гъэм икIэ нэгъунэ Хьэбэз районым и унафэщIу сылэжьати, а пIалъэм къриубыдэу, Хьэбэзым, Хьэгъундыкъуейм, Жьакуэм щIыуэпс гъуэзыр янэдгъэсащ.

Гъэсын тыншыр яIэрыдгъэхьащ Зеикъуэ, Беслъэней, Инжыджышхуэ. Иужьрей къуажитIым щIыуэпс гъуэзыр яIэрыгъэхьэным и мылъкушхуэ къыхилъхьауэ щытащ Дер Станислав. Инжыджышхуэ къуажэм гъуэзыр нэтшэсри, адэкIэ Дер Станислав ар унагъуэ къэс я бжэIупэм яхуIуишащ. Мыбдежым ари къыхэзгъэщыну сыхуейщи, щIыуэпс гъуэзыр цIыхухэм яхуэшэнымкIэ Iуэхухэр псори тыншу зэфIэдгъэкIащ апщыгъуэм Къэрэшей-Черкесым и Правительствэм и тхьэмадэу тета Уэз Анатолий и нэIэм щIэту, и IизныкIэ. Абы щIыгъуу сахуэарэзыщ сэ Iуэху къыздэзыщIа Къущхьэ Исхьэкъ, Щхъей Мухьэмэд, Куэчэ Мухьэмэд, Арэшыкъуэ Ларисэ сымэ, нэгъуэщIхэми. 1

997 гъэр дигу къэдгъэкIыжмэ, сабий IыгъыпIэхэр зэхуащIыжт, зэрагъэлэжьэн ахъшэ яхуримыкъуу. Сабий IыгъыпIэ 18 Хьэбэз районым итати, абыхэм ящыщ зыри зэхуедмыгъэщIыжу, псори къызэтедгъэнауэ щытащ. Апщыгъуэм хъызмэтхэм хьэкълыкъ ахъшэкIэ яхуэттэкъым, «бартер» жэуэ кърагъэжьа Iэмалыр къэдгъэсэбэпти, сабий IыгъыпIэхэм щхьэкIэ ерыскъыхэкIхэр къаIытхт. Апхуэдэу, сабийхэри дымыгъэмэжалIэу, къулыкъущIапIэхэри зэхуэдмыщIыжу а зэман хьэлъэхэм дакъыпхыкIауэ щытащ. Ари ехъулIэныгъэщ. Абы иужькIэ Къэрэшей-Черкесым и Президент Батдыев Мустэфа и чэнджэщэгъуу сагъэкIуэжащ.

— Фатимэ, къытебгъазэу уи гъащIэ гъуэгур аргуэру зэ къэпкIужыну лъэкIыныгъэ къыуатамэ, пщIам «утеIэзэщIыхьыжынт», хьэмэрэ зэрыщыту къэбгъэнэнт?

— Ар упщIэ гъэщIэгъуэнщ. Зыри зэсхъуэкIыжынтэкъым, псори зэрыщыту къэзгъэнэнт. Абы щыхьэт къытехъуэ гуэри сигу къокIыж. ЕджапIэр къыщызухам си адэ-анэм я лъэужьым срикIуэу егъэджакIуэ сыхъун си мураду Карачаевск пединститутым сыкIуат. Ауэ си мурадыр къыздэхъуа къым. ИкIи иджы согупсысыжри, ар дэгъуэу зэфIэкIатэкъым, сыту жыпIэмэ ар сэ си гъуэгутэкъым. Бухгалтер IэщIагъэри апхуэдизу сигу къыщIиубыдащэтэкъым, ауэ собесым цIыхухэм сахыхьэри, садэлажьэ, сакъыпежьэ, зыхуейр яхузэфIэзгъэкI хуэдэурэ сыхилъэсэжащ. ЦIыхур цIыхущIыжщ. Сэ езыр дапщэщи цIыхухэр фIыуэ солъагъу.

— Фатимэ, цIыхухэр зодауэ, гъащIэм деж нэхъыщхьэр къахухэмыхыу. Уэ абы дауэ уеплърэ?

— Мы дунейм дапхуэдэу ущымытами, сыт умыщIами, дэнэ умыкIуами, сыт хуэдэ IэнатIэ умыIыгъами, нэхъыщхьэ дыдэу тетыр унагъуэращ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, угузавэмэ, уздэжэр унагъуэращ. Уи Iуэхухэр фIыхукIэ псоми фIыуэ укъалъагъу, уи мыхъумыщIагъэр пхуэзышэчри, уи гугъуехьхэр къыбдэзыгуэшри унагъуэращ. Абы нэхърэ нэхъыщхьэрэ нэхъыфIрэ дунейм зыри теткъым. Ди быныр дэ къытхуэфащэу щытмэ, къыдэмыхъулIа насып щыIэкъым.

Сэ нэрыбгиплIым сраанэщ. Си щIалэ нэхъыжь Алий къехъулIар уэри уоцIыху. Абы Къэбэрдей-Балъкъэр университетыр къиухри, илъэс 25-кIэ прокуратурэм щылэжьат, подполковникт. ЩIалищ къыщIэнащи, ахэри я адэми, ар къэзылъхужахэми яхуэфащэщ. Си къуэ етIуанэм, Iэмин, КъэбэрдейБалъкъэр университетым и медицинэ къудамэр зы «плIы» къыхэмыхуэу, «тху» защIэкIэ къиухащ. Хьэбэз район сымаджэщым и дохутыр нэхъыщхьэу мэлажьэ.

Абы пхъуищ иIэщи, ахэри гушхуэу, я щхьэр лъагэу Iэтауэ я гъащIэ гъуэгу ирокIуэ. ХъыджэбзитI зэтIолъхуэныкъуэу сиIэщи, зыр, Залинэ, КъЧР-и и ЦIыхубэ ЗэIущIэм и къудамэм и унафэщIу мэлажьэ. Заретэ республикэм и Iэтащхьэмрэ и Правительствэмрэ я деж щыIэ къэрал-правовой Управленэм хабзэхэр гъэзэщIэнымкIэ иIэ къудамэм и унафэщIщ. Сыарэзыщ си сабийхэмкIэ. Ахэращ си ехъулIэныгъэ нэхъыщхьэр. Узэрыгушхуэнур уи бынхэм уэ къыпхуащIэракъым, атIэ ахэр цIыхухэм зэрахэзагъэращ.

— Фатимэ, Тхьэр арэзы къыпхухъу укъыдэпсэлъэну зэман къызэрытхуэбгъуэтам папщIэ! ЦIыхухэм IуэхуфI куэд яхуэблэжьащ, ахэр къыпхуэарэзыщ. Ари уи ехъулIэныгъэхэм ящыщщ. Иджы дыдэ бгъэлъэпIащ укъыщалъхуа махуэр. Уи чэнджэщ IущхэмкIэ укъытщхьэпэу, Тхьэм куэдрэ япэ уригъэт! Уи бынхэм я насыпыр Тхьэм куэдрэ ядыуигъэгуэш!

Епсэлъар ДЭБАГЪУЭ Хьэтызэщ