Лъэпкъым и Iуэхузехьэ цIэрыIуэ

Мы цIыху къызэрымыкIуэм и къекIуэкIыкIар сыт и лъэныкъуэкIи щапхъэ зытепх хъуну щытщ. БЕТЫГЪУЭН Iэуес Абу и къуэр академиеу щым я академикщ, Дунейпсо, Урысей Артийскэ комитетхэм я вице-президентщ, ЮНЕСКО къэралыбэ организацэм хэтщ, щэнхабзэмкIэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэкIэ пщэрылъхэр ихьу, Ищхъэрэ Кавказым и республикэ псоми я гъуазджэхэм щIыхь зиIэ и лэжьакIуэщ, усакIуэ, уэрэдус цIэрыIуэщ… Абы и щIэныгъэхэмрэ жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ и IэнатIэхэмрэ къедбжэкIын едгъажьэмэ, зы напэкIуэцIкъым иубыдынур. А щIэныгъэ нагъыщэ лъагэхэмрэ щIыхьыцIэхэмрэ, жылагъуэ мыхьэнэ зиIэ IэнатIэхэр насып джэшу къытелъэлъакъым. А псори зыIэригъыхьащ и лэжьыгъэ хьэлэлкIэ, къимыкIуэту, ерыщу Iуэхум зэрыпылъымкIэ, зыхуигъэувыжа къалэныр игъэзэщIэным зэрыхуэпабгъэмкIэ, и щхьэми лъэпкъми сэбэп яхуэхъуным зэрыхуеIэмкIэ…

Бетыгъуэн Iэуес 1951 гъэм фокIадэм и 28-м къыщыхъуащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и Шэджэм районым хыхьэ Лэшынкъей къуажэм. Iэуес унагъуэшхуэм и бын нэхъыжьти, пасэу хыхьащ мэкъумэш лэжьыгъэм икIи абыкIэ и адэ-анэм щIэгъэкъуэн яхуэхъуащ. И щхьэр и лъэгуажьэм щит лъандэрэ ар щIалэ губзыгъэ цIыкIут.

Ар гуапэ дыдэу къыхущыт и адэшхуэм имылъагъукIэ къэнакъым. Абы къигъэушащ сабийм адыгэ щэнхабзэм хуиIэ гулъытэмрэ хилъагъуэ хьэлэмэтхэмрэ, ныбжьыщIэм иритащ адыгэ щэнхабзэ къызэрымыкIуэм — Адыгэ Хабзэм — и япэ дерсхэр. Мыхьэнэшхуэ иIэт адыгэ нэмыс хэлъу адыгэ хабзэхэр зыгъэзащIэ адэшхуэм къригъэлъагъу щапхъэми. Дзэ къулыкъум иужь абы ехъулIэныгъэ хэлъу къиухащ щэнхабзэмкIэ Краснодар къэрал институтыр. Абдежым нэгъэсауэ къыщигъэлъэгъуащ и зэчийр здынэсыр. Институтыр къиуха нэужь, ар унафэщI хуэхъуащ щэнхабзэмкIэ Министерствэм цIыхубэ творчествэмкIэ и республикэ купсэм, икIи абы илъэс тIощIрэ щыкIэ щылэжьащ. Iуэхум тегушхуэу икIи емытIысэхыу, Бетыгъуэн Iэуес лэжьыгъэшхуэ егуэщI Кавказымрэ Урысей псомрэ щыпсэу лъэпкъхэм я щэнхабзэр хъумэнымрэ къэгъэщIэрэщIэжынымрэ яхуэунэтIауэ. Абы уфIэкIынщи, куэд хузэфIэкIащ адыгэ дунейм и щэнхабзэ, цIыху зэпыщIэныгъэхэр зэфIэгъэувэжыным и лъэныкъуэмкIи. Гуманист, интернационалист ину щыткIэрэ, дунейм и лъэпкъхэр Кавказым и щэнхабзэм нэIуасэ хуищIу, и щIэныгъи, и къарууи хилъхьэу хэтащ Азием, Европэм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щекIуэкIа дауэдапщэхэм. Ноби ар Кавказым, Урысей Федерацэм я жылагъуэ гъащIэм и IэнатIэ куэдым жыджэру холэжьыхь, Кавказым ис лъэпкъхэм я пщIэр ихъумэу икIи нэрылъагъу ищIу.

Абу и къуэ Iэуес хузэфIэкIащ Кавказым фIыуэ къыдекIуэкIыр нэхъри лъагэу иIэту, Урысеймрэ дуней псомрэ щыпсэу цIыхухэм я пащхьэ ирилъхьэн, абыкIи Кавказым и пщIэр игъэлъагэн. Абы къигъэлъэгъуэфащ мыбдежым зи щхьэм пщIэхуэзыщIыж, мамырыгъэм, зэхуэдэныгъэм, зэкъуэшыныгъэм уасэ лъагэ езыт лъэпкъ хьэщIэгъафIэхэр, мамырщIэкъухэр зэрыщыпсэур! Езыр къыздэхъуа КъэбэрдейБалъкъэрым, Урысей Федерацэм, нэгъуэщI къэрал куэдым щыпсэу цIыхухэм къалъытэ ар мамырыгъэмрэ фIыуэ щыIэмрэ я лIыкIуэу. СССР-м и цIыхубэ усакIуэ Гамзатов Расул зэгуэрым мыпхуэдэу жиIат: «Бетыгъуэн Iэуес хуэдэ цIыхухэм я гъащIэ зэхэщIыкIыр щхьопэ ди лъэпкъхэм яку дэлъ зэныбжьэгъугъэ хабзэ нэхъыфIхэр къэгъэщIэрэщIэным. Абы дэ тщыщ дэтхэнэми ди гущIэм кърелъхьэ ди лъэпкъымкIэ, зихуэдэ щымыIэ ди КавказымкIэ, Урысей псомкIэ диIэ гушхуэныгъэр». Абы хэбдзыни, щIыбгъужыни щыIэкъым! — Абу и къуэ Iэуес яхэтащ дунейм лъэпкъыу тетыр псэкIэ зэкъуэзыгъэувэ, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэр езыгъэфIакIуэ Артийскэ зэщIэхъееныгъэр ди къэралым къыщезыгъэжьахэм. Артийскэ комитетыр—жылагъуэ утыкумзэпIэзэрытыныгъэр къыщызэзыгъэпэщ, хэкум хуаIэ гушхуэныгъэр зыгъасэ, зэкъуэшыныгъэм и жылэфIхэр цIыхухэм ягухэм къыщыкIыным хуэзыгъэхьэзыр жьэгу мыкуэдхэм ящыщ зыщ. Абу и къуэ Iуес и хущIэкъуныгъэмрэ и уней хьэрычэтымрэ я фIыгъэкIэ 2020 гъэм гъатхэпэм и 12-м ЮНЕСКО-м хабзэм тету щыщIатхащ икIи и музейм щахъумэну иратащ черкес (адыгэ) хъулъхугъэ, бзылъхугъэ лъэпкъ фащэхэр. Дэ иджы дуней псом дыгушхуэу жетIэфынущ ди лъэпкъ щIэину щыт лъэпкъ фащэр черкес (адыгэ) лъэпкъым хабзэкIэ ейуэ зэрыщытыр!

Тхьэгъэпсэушхуэ бжыдоIэ, Абу и къуэ Iэуес, ди къуэш лъапIэ! Бетыгъуэн Iуэес цIыху къызэрымыкIуэщ. Абы и гъащIэ гъуэгур жылагъуэ утыкум, щэнхабзэмрэ щIэныгъэмрэ псэемыблэжу къулыкъу яхуэщIэным и щапхъэщ. Ар къэралыбэ зэпеуэ, фестиваль куэдым я къэгупсысакIуэщ икIи я къызэгъэпэщакIуэщ. Апхуэдэу, фокIадэм и 28-м, черкес (адыгэ) фащэм и махуэм ехъулIэу, езыр къыздэхъуа Къэбэрдей-Балъкъэрым щыIэ Лэшынкъей къуажэм, Бетыгъуэн Iэуес и хьэрычэткIэ, ирагъэкIуэкI ныбжьэгъугъэм и Къэралыбэ фестиваль. Адыгэ щэнхабзэм и дахагъымрэ и фIагъымрэ къэзыгъэлъагъуэ, гъэ къэси зэхашэ а махуэщIыр хэлъхьэныгъэшхуэ хуэхъуащ лъэпкъзэпх мамырыгъэр хъумэнымрэ гъэбыдэнымрэ. Абу и къуэ Iэуес и творческэ щIэиным къызэщIеубыдэ езым зэхилъхьа уэрэд 250-м щIигъу.

Абы лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI Кавказым и цIыху цIэрыIуэхэр тхыдэм къыхэнэным хуэгъэзауэ. Тхылъ том зыбжанэ къыдигъэкIащ, зи лъэпкъым и пщIэр лъагэу зыIэта, IэщIагъэ зэхуэмыдэхэр зиIэ, пщIэ зыхуэфащэ цIыхухэм ятеухуа очеркхэр иту. Еджагъэшхуэу щыткIэрэ, социологхэм, щэнхабзэ лэжьакIуэхэмрэ студентхэмрэ щхьэкIэ абы къыдигъэкIащ статьярэ куэдрэ зэреджэ пособэ зэтегъэпсыхьарэ — «Социальное управление: теория и практика». Абы и лэжьыгъэм лъэныкъуэ куэд къызэщIеубыдэ, ауэ игъэнэхъапэ Iуэхуу къонэ лъэпкъхэр зэгурыгъэIуэным хуэунэтIа зэпыщIэныгъэхэмрэ Кавказым и лъэпкъхэм я щэнхабзэ щIэиныр хъумэнымрэ. Ар ирокъу и лэжьыгъэм деж щIэныгъэр, щэнхабзэмрэ жылагъуэ Iуэхухэмрэ щызэрызыгъэубыда, къыздалъхуа хэгъуэгум имызакъуэу, зэры Урысей лъэпкъыбэуи и зыужьыныгъэм уасэ зимыIэ хэлъхьэныгъэ хуэзыщIа цIыхум и щапхъэ. ЩIэныгъэ, жылагъуэ утыкум уасэфI къритащ Бетыгъуэн Iуес лъэныкъуэ куэд къызэщIэзыубыдэ и лэжьыгъэм: ищхьэкIэ къызэрыхэдгъэщауэ, ар РАЕН-м, АМАН-м, творчествэм и Къэралыбэ академием я академикщ, Дунейпсэ, Урысей Артийскэ комитетхэм я вице-президентщ, ЮНЕСКО-м щэнхабзэм, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэкIэ и комиссэм жыджэру хэтщ.

Илъэс куэд хъуауэ абы унафэ хуещI «Союз наций и народов России» Урысейпсо жылагъуэ организацэм и Къэбэрдей-Балъкъэр хэгъуэгу къудамэм. Мы зэманми абы лэжьыгъэ ин ирегъэкIуэкI Урысейм и лъэпкъ зэпыщIэныгъэхэр гъэбыдэным епха щэнхабзэ дауэдапщэ куэд къызэгъэпэщынымкIэ. Ар абыкIэ мэпсэу икIи ар и гъащIэ къалэнщ! Бетыгъуэн Iэуес и ехъулIэныгъэхэм къапэкIуащ фIыщIапщIэ, къэрал нагъыщэ куэд: ар Къэбэрдей-Балъкъэрым, Адыгэ Республикэм, Абхъазым, Къэрэшей-Черкесым, Ингушым, Дагъыстаным, Ипщэ Осетием я гъуазджэхэм щIыхь зиIэ я лэжьакIуэщ. ЩIыхь зиIэ я цIыхуу къыщалъытэ Италием и Пармэ провинцэмрэ езыр къыздэхъуа Лэшынкъей къуажэмрэ. Псом хуэмыдэу иужьрейм ирогушхуэ. И литературэ-жылагъуэ лэжьыгъэм къыпэкIуащ «Золотой орел» саугъэтыр, «За честь и достонство», «Петр Великий» орденхэр. Абы и ехъулIэныгъэхэр къыщагъэлъэгъуащ энциклопедиехэмрэ хъыбарегъащIэ Iэмалхэмрэ. Лъэпкъ зэхущытыкIэхэм я зыужьыныгъэм щызыIэригъыхьа ехъулIэныгъэхэм я щIыхькIэ, Бетыгъуэн Iэуес къыхуагъэфэщащ Урысей Федерацэм, Азием, Европэм, КъуэкIыпIэ Гъунэгъум щыIэ къэралхэм я медалхэмрэ дипломхэмрэ. Абы и цIэр иратхащ япэ адыгэ лъэпкъ энциклопедием, «Пионеры всемирной истории» энцикло-педическэ псалъалъэм. Абу и къуэ Iэуес и гъащIэмрэ и творчествэмрэ дахоплъэри, ар къызэрымыкIуэ цIыхуу зэрыщытыр и лъэпкъ закъуэм хуэгъэзауэкъым. А цIыху гъерэтыфIэм ищIэу, илэжьу хъуар псори хуэунэтIащ лъэпкъ псори, хэкур фIыуэ лъагъуным. Ар мэхъуапсэ икIи фIым хуопабгъэ, дапщэщи хьэзырщ зыкъыхуэзыгъазэу хъуам ядэIэпыкъуну. Акъыл жан зэриIэм, гушыIэшхуэ зэрыхэлъым ар сыт хуэдэ цIыху гупми яхегъэзагъэ. И щэнхабзэ лъагэмрэ цIыхухэм зэрахыхьэ-къазэрыхэкIыжымрэ дэркIэ щапхъэщ.

Бетыгъуэн Iэуес унагъуэ цIыхущ, фIыщэу елъагъу и жьэгур, езыри щхьэгъусэ, адэ, адэшхуэ лъагъугъуафIэщ. ИIэщ бын, къуэрылъху-пхъурылъху хьэлэмэтхэр. Абу и къуэ Iэуес дегъэлъагъу зы цIыхум дунейр фIым хуэгъэзауэ зэрызэрихъуэкIыфыр, гъуазджэхэмкIэ, егъэджэныгъэмрэ щIэныгъэмрэкIэ нэгъуэщI лъэпкъхэм къахэкIа цIыхухэр зэрызэлъыкъуигъэувэфыр. Апхуэдэ цIыхухэм ядэплъеин хуейщ къытщIэхъуэ щIэблэр, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы Урысей Федерацэм и лъэпкъкуэд щэнхабзэм хуищI хэлъхьэныгъэм уасэ етыгъуейщ. Дэ, адыгэхэр, дрогушхуэ Бетыгъуэн Iэуес Абу и къуэм, икIи ди гуапэщ абы и юбилейр гукъыдэж иIэу, мурадыфIхэр ищIу, ехъулIэныгъэщIэхэм яхуэпабгъэу къызэрыригъэблагъэр. Нобэ ар плъапIэу диIэ, дызэхъуапсэ еджагъэшхуэщ, къызэгъэпэщакIуэ зэчиифIэщ, узэщIакIуэщ, усакIуэ — уэрэдусщ, дунейпсо цIыхущ. Ар хуэфащэ дыдэу ди цIэкIэ, ди хьэлэмэтхэмкIэ йохьэ урысей, къэралыбэ утыкухэм. Ди ныбжьэгъу лъапIэм дохъуэхъу псэуныгъэкIэ, гъащIэ зэIузэпэщкIэ. ИрегъащIэ насыпкIэ гъэнщIа, и унагъуэм, и лIакъуэм, цIыхубэ псом яфI зыхэлъ илъэс куэд.

ДАУР Борис, профессор