«ГъащIэр театру зэхэлъщ» жаIэ театр утыкур зыгъэбжьыфIэхэм. Ауэ а IэщIагъэ мытыншым ирилажьэ, Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ адыгэ драмэ театрым и артисткэ пажэхэу КIыщмахуэ Фатимэ, Мэчэр Индирэ, Шорэ Марьянэ сымэ ди газетым и хэщIапIэм иджыблагъэ къыщеблэгъам театрыр Iэпкълъэпкъ зэрыубыдам хуэбгъадэ зэрыхъунур зыжьэу зэрыжаӏами арэзы утемыхъуэну щыткъым. Адыгэ театрым и блэкIамрэ и къэкIуэнумрэ мызэ-мытIэу сытотхых си гуапэу. Сэ щIэныгъэ гъуэмылэ хызогъуатэ ди лъэпкъ щэнхабзэр екIуу сценэм япэу изыхьа нэхъыжьыфIхэм щIэину къагъэнам, абыхэм яужь иувахэм нобэ яIэ лъэкIыныгъэхэмрэ ехъулIэныгъэхэмрэ я гугъу щIыным. Гу зылъытапхъэщи, тхыгъэм хэт сурэт телъыджэхэр унагъуэ архивым къыхэтхащ, и лэжьэгъухэми яхъумащ.
Къэрэшей-Черкесымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ щIыхь зиIэ я артисткэ, ди лъэпкъ театрым и зэфIэувэныгъэм гуащIэ ин хэзылъхьахэм ящыщ АБДОКЪУЭ Тамарэ псэужамэ, бадзэуэгъуэм и 1-м илъэс 85-рэ ирикъунут. Щэнхабзэм и псы уэрым и уалъэхэм щIаупскIэурэ Iуфэ зэхуэмыдэхэм есылIэ зэпыт сэ, аргуэру си насып къихьащ адыгэм куэд къытхуэзыщIа нэрыбгэм ифI жысIэну, фэри, ди щIэджыкIакIуэхэ, редакцэм ихьэщIа бзылъхугъэхэм я гукъэкIыжхэр стхыным щIэздзэу, а фIым гу щывэзгъэхуэну. Зи хьэдрыхэр дахэ хъун Тамарэ 1941 гъэм къыщыхъуащ Къэрэшей-Черкес автоном областым хыхьэ ПсэукIэ-Дахэ къуажэм щыщ Абдокъуэхэ Инусрэ Iэминатрэ я унагъуэм. Быным я нэхъыжьыр Нюрэт, абы и ужьым итт Тамарэ, Хьэзрэӏил, Лидэ, Заремэ сымэ. Жагъуэ зэрыхъущи, къызэдалъхуахэм зыри псэужкъым. Курыт еджапIэ нэужьым Тамарэ театр IэщIагъэм щыхуеджащ Къэрэшей-Черкесым и область драмэ театрым щыIа актер студием, режиссер, педагог Скляров Евгений и нэIэм щIэту. Тамарэ игъэзэщIащ роль 70-м щIигъу.
Апхуэдэ спектаклу цIыхугум нэхъ къинэжахэм ящыщщ драматург Дэбагъуэ Мухьэмэд и «Анэр нэм хуэдэщ» пьесэр, Iыхьищу зэхэлъ и «Иныжьым и нэр» таурыхъыр, Паоло Джакометти и «ЛIыукIым и унагъуэ», Уэхъутэ Абдулыхь и «Iэсят и мывэр», тырку тхакIуэ Несин Азиз и «Убей меня, голубчик!», Макаёнок Андрей и «Трибунал», Гоголь Николай и «Женитьба», Мольер Жан-Батист и «Плутни Скапена», Шыд Юрэ и «Бэджхэр» пьесэхэр. Ар ядэлэжьащ режиссёр цIэрыIуэхэу Абдокъуэ Маталио, Нэгъуей Инвер, Кулиев Борис, Алиев Щыхьэрбий, Шыбзыхъуэ Басир, КIэдэкIуей Артур сымэ. Ди республикэм и театр гъуазджэм и зыужьыныгъэм хэлъхьэныгъэшхуэ зэрыхуищIам, и IэпщIэлъапщIагъ инымрэ адыгэ къэрал драмэ театрым хуэпэжу илъэс куэдкIэ зэрылэжьамрэ папщIэ Абдокъуэ Тамарэ зыбжанэрэ и цIэр къраIуащ КъЧР-м и Правительствэмрэ щэнхабзэмкIэ и Министерствэмрэ я ЩIыхь тхылъхэмкIэ.
И псэ нэхум сыхуэарэзыщ
Си анэр си хъумакIуэт, си гъуэгугъэлъагъуэт. Ар сыт щыгъуи къызэущиет Iыхьлыуэ, ныбжьэгъу-жэрэгъуу, лэжьэгъуу сиIэр фIыуэ слъагъуу сыпсэуну. Гугъу сыщехьа, си псэр зэпыщIауэ щыщыта махуэхэм, и Iуэхуу хъуар хыфIидзэти, утыку сыкъримынэу, къысщIыгъут. Абы и дыхьэшх макъыр си тхьэкIумэм имыкIыу итщ. ГушыIэр зи щIасэ цIыхут мамэ. Тхьэмахуэ махуэр къызэрысу, Iэмал имыIэу ди Iыхьлыхэр къедгъэблагъэурэ шейефэ пшыхьхэр едгъэкIуэкIт. Абы и псэкIэ фIыуэ илъагъуу къриджэхэм яхэтт Тут Тезади, КIыщмахуэ Фатими, Къэргъей Зареми, Шорэ Марьяни. Мамэ радиом и хорым щылэжьам сыздишэурэ жызигъэIэт унэм зэгъусэу щызэдгъэщIа уэрэдхэр. Музыкальнэ училищэм уэрэджыIэхэр здагъэхьэзыр къудамэм сэри сыщIэсти, еджапIэм и унафэщI, композитор Даур Аслъэн репетицэ здэсщI пэшым ныщыщIыхьэкIэ, зэанэзэпхъум ди макъхэр апхуэдизу зэщхьти, уэрэд жызыIэр хэтми хузэхэмыгъэкIыу щыжиIэ къэхъут: «А унэжын, Тамарэ си гугъай уэрэдыр зыгъэзащIэр».
Адыгэ театрым си анэр щылажьэу щытамэ, си адэр – къызыхэкIа лъэпкъым и щэнхабзэм хуэлажьэу къэрэшей труппэм илъэс куэдкIэ хэтащ. ЖыпIэ хъунущ сценэм и Iупхъуэ къуагъым си сабиигъуэр щызгъэкIуауэ. Сщыгъупщэжкъым спектакль нэужьым адыгэ актерхэр филармонием къыщынэурэ утыку ирахьа лэжьыгъэм ныкъусаныгъэу е екIуу халъхьам худсоветым хэтхэм зэпкърырагъэхыжу зэрыщытар. Актрисэ хъуным сызэрыхуэпабгъэр мамэ илъагъуу къыщIэкIынти, унэм дызэрекIуэлIэжу, аргуэру къагъэлъэгъуа спектаклым дытригъэпсэлъыхьыжт. АтIэ, къызэрыщIэкIамкIэ, анэгур щыуакъым, мис, илъэс 32-рэ хъуауэ театр Iуэхум сетащ. Мамэ игъусэу си япэ ролыр щызгъэзэщIауэ щытащ Абдокъуэ Маталио итхыу КIэдэкIуей Артур игъэува «Урыс нысэ» спектаклым. Ар — бзэгузехьэ МэракIуэт, Тут Тезадэ – МэракIуэ и гуащэт, сэ абы и къуэм дзэм къыщикIыжым нысэу къыздриша урыс пщащэт.
Иджы а спектаклым и сюжетыр апхуэдэу ухуати, МэракIуэм си гуащэр къысхуигъэIейт, дызэщигъэхьэмэ фIэфIт бзэгу къыхуихьурэ. Си гуащэми къыжраIэр и фIэщ хъути нэлат къызихт, псалъэ гуащIэу щыIэр къыстрибжэт… Спектаклыр зэфIэкIа нэужь, си анэм къызжиIэт: «СщIэкъым сэ ар сигу зэрытезгъэхуэфыр, ауэ си ролымкIэ сынобгын хуейуэ щытщи, уигу къомыгъауэ, си хъыджэбз цIыкIу, ар театрым къысхуищIа пщэрылъ къудейщ».
Iупхъуэ къуагъым дыкъухьэхун, сценэм къыщиупсэлъам игъэмэхъэшэжти, си напэхэм ба хуищIурэ: «Иджыри зэ къысхуэгъэгъу, си дыщэ нэху, артистыным уимыгъэщIэн щыIэ?!» Зы махуи сщыгъупщакъым икIи сщыгъупщэнукъым сэ абы къысхуищIар. Сыхуэарэзыщ и гухуабагъыр зыхызигъащIэу, къысхуэсакъыу, и псалъэ IущхэмкIэ къыздэгуашэу зэрыщытамкIэ, и псэ нэхумкIэ сигъэхуабэу си гъащIэм зэрыхэтамкIэ. МЭЧЭР Индирэ, Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ адыгэ театрым и актрисэ, Абдокъуэ Тамарэ ипхъу IэкIуэлъакIуэт, гушыIэрейт Абдокъуэ Тамарэрэ сэрэ адыгэ театрым и лъабжьэр зыгъэтIылъахэм дащыщщ. Ди республикэм щыпсэу адыгэхэри, къэрэшейхэри, абазэхэри лъэпкъ театр яIэным щIэхъуэпст, къызэрагъэпэщын я мурадти, студие къызэIуахри ирагъэджауэ щытащ гъуазджэм хуэлэжьэну гупыж зыщIахэр. Арами, абыхэм зы гъуэщагъэ къагъэхъуащ.
«Къагъэхъуар сыт?», жыпIэмэ, лъэпкъ къэс нэрыбгитI-щы къыхашу ирагъэджа, щIэныгъэ ирагъэгъуэтами, апхуэдиз нэрыбгэ мащIэм спектакль къызэрыдамыгъэкIыфынум егупсысакъым, анэдэлъхубзэр зымыщIэу яхэтыр куэдыкIейт. Сытми, лъэпкъ театрхэр къызэрамыгъэпэщыфу, ирагъэджауэ хъуар урысыбзэкIэ ягъэлэжьэн хуейуэ щыхъум, студиер къэзыухахэм я нэхъыбэри зэбгрыжыжащ. А ирагъэджахэм яхэтт ди адыгэ театрым илъэс куэдкIэ щылэжьа Аргун Олеги, Абдокъуэ Тамари. Тбилиси дэт театр институтым зы гупыфI дагъэкIуати драгъэджэну, IэщIагъэ зэзыгъэгъуэтыну абы кIуа бзылъхугъихым ящыщу ди адыгэ театрым къэзыгъэзэжар нэрыбгищт, ари зым адыгэбзэ къитхъ имыщIэу. Апщыгъуэм Тамарэ радиом и деж уэрэджыIэхэм яхэту лажьэт.
Абдокъуэ Маталиорэ сэрэ лъэпкъ театр къызэдгъэпэща нэужь, бзылъхугъэ къызэрыдэмэщIэкIым къыхэкIкIэ, ди труппэм къедгъэблэгъэн ди гугъэу Тамарэ «дещакIуэу» щыщIэддзэм, дызыхуейр къыдэхъулIащ. Хуабжьу зэчий ин хэлъу, артист IэкIуэлъакIуэу, IэпщIэлъапщIэу щытащ Тамарэ. Абы къинэмыщIауэ, сценэм къытещт и дахагъымкIи, и Iэпкълъэпкъ зэкIужымкIи. Зи фэ ихьэ дэтхэнэ ролри гунэсу, гугъэзагъэу, щытхъу пылъу ди адыгэбзэ дахэмкIэ игъэзащIэт. А псори къызыхэкIыр театрыр фIыуэ зэрилъэгъуарат. И иужьрей илъэсхэм ар тIэкIу гъейшей хъуауэ гукъыдэжыншэт, ауэ абыи къимыгъэувыIэу, ныдэкIыурэ спектаклхэм щыджэгут. АтIэ, театрым хуэпсэум зыщидзейкъым и пщэм къыдэхуам, абы и лъакъуитIым зэрахьэху сценэм къытекIыныр емыкIуу къыщохъу.
Тамари апхуэдэут и лэжьыгъэм зэреплъыр. Абдокъуэ Маталио «Ныбжь кIуэдыжхэр» зыфIищам, «Яшэхэмрэ къэзышэхэмрэ» спектаклхэм гушыIэшхуэ хилъхьауэ, гукъинэжу игъэзэщIауэ солъытэ. Абы хуэдэу анекдот жызыIэжыну фIыуэ зылъагъуи, екIуу къызыдэхъуи щыIэу срихьэлIакъым. ИкIи уигъэдыхьэшхын закъуэратэкъым абы зэрихуэр, атIэ, къиIуэтэ жым и купщIэр уи гу лъащIэм зэрынигъэсыным пылът. Сыт хуэдэ спектакль ар щымыджэгуами, зыми зэи зригъэубакъым, щапхъэ къытрахыу, фIыуэ ялъагъуу, сценэм Iэгуауэ инкIэ къытрашэу и гъащIэр ирихьэкIащ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы и жыIауэ: «Кхъэм лIаи псэуи щIэлъщ». Ар сигу къыщIэкIыжар аращи, театрым къыздэлэжьауэ нобэ псэухэм тщыгъупщэжкъым вагъуэу диIа Аргун Олеги, Акъ Мухьэрбэчи, ПщыхуэфI Астемыри, мы тхыгъэмкIэ сигу къэзгъэкIыжа Абдокъуэ Тамари… ТУТ Тезадэ, КъЧР-м щIыхь зиIэ и артисткэ, УФ-м и тхакIуэхэм я Союзым хэт Си гъащIэм хущощIэ Аргун Олегрэ Абдокъуэ Тамарэрэ сэ зэи зэбгъэдэсхакъым. ТIуми зы зэманщ театрым лэжьэн щыщIадзар. Еуэ къэс зэфIэнэти зэшхыдэт, зым жиIэм адрейр теувэн имыдэу, ауэ зэмыгъусэуи зы дакъикъэ яхуэхьтэкъым. ГъэщIэгъуэнт я Iуэху бгъэдыхьэкIэм уеплъыну. Тхьэр сэнаущ инкIэ къызыхуэупса Тамарэ зэфIэкIышхуэ зиIэ артистт. Удэплъеину, удэлэжьэну, удэджэгуну хуабжьу тыншт. Сценэм дытету дызыпэмыплъа гуэр ди спектаклым къыхэхуамэ, моуэ и нэр къыстеубыдауэ къызэрызэплъ закъуэмкIэ къызигъащIэт къызжиIэну зыхуейр.
ГукIэ дызэгурыIуэт. Арэзы укъэзыщI дарэгъу дызэхуэхъуауэ солъытэ. Сценэм зи гур етауэ, узыфIэмыкIыжыну егугъуу лажьэ артистт Тамарэ. Къиджэгум лейуэ къыхигъыхьэнуIатэкъым, тепсэлъыкIами, щыуагъэу къыфIыхэхуам трилъэщIэж хуэдэурэ, гушыIэурэ театреплъхэр игъэдыхьэшхт, зэрыува щытыкIэм дахэу къикIыжын папщIэ. ГушыIэ спектаклхэр нэхъ къехъулIэу, нэхъ зыхищIэу щытами, «ЩIы IэмыщIэм» дыщыджэгум: «Мы трагедие ролхэр сэ къыстегъэпсыхьакъым, хъуну щытмэ, сомыгъэджэгу», жриIауэ щытат режиссер Нэгъуей Инвер. АрщхьэкIэ, и ныбжькIи и теплъэкIи нанэу джэгуфыну къытхэтыр Тамарэти, жэуаплыгъэшхуэ уэзыгъэхь сэфэтым ар иувэн хуей хъуащ. Шэчыншэу, си гъащIэм нобэ хущощIэ Тамарэ. МащIэкъым дэ ерыскъыуэ зэдэтшхар, губампIэдэхыу зэхуэтIуэтар. ТелефонкIэ Iэджэрэ нищIурэ къызжиIэт: «ДакъикъитхукIэ моуэ си деж къакIуэ сыпхуейщи». Апхуэдэу фIыуэ къысхущытти ар, дапщэщи къысхуэныкъуэу, къыздэщысыну, къыздэгушыIэну хуейуэ сриджэт. Адыгэ театрым щIалэгъуалэ имыIэ хъунукъым. Пщэдей къыпщIэувэн умыгъуэтыжу утыку укъинэмэ, театрым и бжэр уэр-уэру зэхуэпщIыжауэ аращ. Жагъуэ зэрыхъущи, Аргун Олеги, Абдокъуэ Тамари, Акъ Мухьэрбэчи, ПщыхуэфI Астемыри щыIэжкъым. Ахэр псэунущ дэ датепсэлъыхьыхукIэ. Ауэ сценэм хуэлэжьэну гукъыдэж зыщIу нобэ къытхыхьэ ныбжьыщIэхэм щапхъэ зытрахыну, ущие псалъэ къызыбгъэдахыну театрым Iут нэхъыжьхэм къыддэлажьэмэ, адыгэм ди Iуэхур къэнэнукъым. Тамарэ здэкIуам увыIэпIэ тынш Тхьэм щригъэгъуэт.
Ноби-ныжэби, сыт щыгъуи сигу къызогъэкIыж дызэрызэдэлэжьар, дызэрызэрыгъэныбжьэгъуар, цIыхугъэ дяку дэлъу дыкъызэрекIуэкIар. КIЫЩМАХУЭ Фатимэ, УФ-м, КъЧР-м, Абхъаз АССР-м щIыхь зиIэ я артисткэ Узыдэплъеин, щапхъэ зытепхын артисткэт IэфIу си гум къинащ Абдокъуэ Тамарэ. УныбжьыщIэу театрым япэ лъабакъуэ щыхэпчэкIэ, абы Iут нэхъыжьхэм я гупэ къыпхуагъазэу, дзыхь къыпхуащIу сценэм ущыдрашейкIэ, ар зимыуасэ щыIэкъым. Абы къыдэкIуэу, театрым уи гъащIэр щыбгъэкIуэну ухуеймэ, гъуазджэр уигу ирихьыпхъэщ. Сэ лэжьэн щыщIэздза зэманым нэхъыжьыпIэр театрым щызыIыгъхэм ящыщ зыт Тамарэ. А цIыху гъэщIэгъуэным дэслъэгъуауэ къыхэзгъэщыну сыхуейт ар джэгурейуэ, гушыIэр къыгурыIуэу, нэхъыжьми нэхъыщIэми яхэзагъэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ, я бзэм пэджэжыфу зэрыщытар. «Тамарэ, мыпхуэдэ псалъэмакъхэр къокIуэкIри, дауэ уеплърэ уэ абы, сыт хуэдэ гупсысэхэр яхууиIэ?», жыпIэрэ уеупщIмэ, убгъэдыхьауэ узэречэнджэщыр фIэгуапэу къодэIунути, и еплъыкIэми ухигъэдэIуэнут икIи зэхихам ауану хилъэгъуами иридыхьэшхыжынут. Зыгуэр къыщызгурымыIуэкIэ, сценэм сикIыжа нэужь актер нэхъыжьхэм сызыбгъэдашэурэ къызэущиет, сагъэзэхуэжт.
Тамарэ мис апхуэдэ егъэджакIуэ-ущиякIуэу сиIащ. Тхьэм и фIыщIэкIэ чэнджэщакIуэ нэс къытхуэхъуу иджыпстуи ди театрым иIэщ Тут Тезадэрэ КIыщмахуэ Фатимэрэ. Тамарэ шыгъупIастэкIэ хьэтырыфIэт. И унагъуэм ущригъэблагъэкIэ и Iэнэр сыт щыгъуи зэтетт. Апщыгъуэм жып телефонхэр щыIэтэкъыми, IуэхукIэ зыщIыпIэ сыщыIауэ здэпсэум сыщыблэкIыжкIэ, и деж сыщIыхьамэ, шей фалъэ нэхъ нэмыIэми, си гур имыгъэхуэбауэ сыкъригъэжьэжтэкъым. Таурыхъ куэдым дыхэтащ абырэ сэрэ. И ныбжьым емылъытауэ, фIэгъэщIэгъуэнт щIалэгъуалэм къыддэлэжьэну. Дэри, нэхъыщIэхэм, куэд зылъэгъуа-зыхузэфIэкIа бзылъхугъэ фафIэм дыдэплъейт. ИкъукIэ хьэкъ сщыхъуащ, таурыхъым ухэткIэрэ, уи зэчийм и лъэкIыныгъэ щэхухэр къызэрыптIэщIыр, уи къару гъэпщкIуахэр къызэрызыкъуэпхыр. Тамарэ хуэдэ актрисэ джэгуэгъуу щыуиIэкIэ, тыншу уоувэф сыт хуэдэ шыфэлIыфэми, нэхъри зыбоужь уи щIэныгъэкIи, уи гупсысэкIэкIи. ШОРЭ Марьянэ, Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ адыгэ театрым и актрисэ.
Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIыр ЛЫХЬ Тимурщ
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.
