И уэрэдхэм уащI гумащIэ

Тобэ ирехъуи, сценэм япэу сыщытехьа гъэм згъэзэж щыхъукIэ, зызогъэщIэгъуэкI артист лъэрыхьхэр нэIуасэ къысхуэхъуу, зы Iупхъуэ къуагъ ядэзгуэшыну къызэрысхуихуар. ИкIи срогушхуэ абы. Апхуэдэ нэрыбгэхэм ящыщ зыщ Адыгэ Республикэм щIыхь зиIэ и артист, «Ислъэмей» къэрал ансамблым и уэрэджыIэ пашэ ЕЛДАРХЭ Айдэмыр. Айдэмыррэ сэрэ илъэс тIощIым нэблэгъэнущ дызэрызэрыцIыхурэ, абы лъандэри и творчествэр си гум дохьэ, и уэрэдхэм я нэхъыбэр азбару сощIэ жысIэмэ, сыщыуэну къыщIэкIынкъым. Ахэр сэ схуохъу нэжэгужагъ къызэзытыж, къару къысхэзылъхьэж хущхъуэ.

Си ныбжьэгъуфIыр зэры-Кавказу къыщацIыху адыгэ эстрадэр къэзыгъэщIэрэщIахэм ящыщу, лъагъуныгъэм, ныбжьэгъугъэм, Хэкум хуэуса уэрэдхэр зи куэду. Ар 1976 гъэм щIышылэм и 18-м къихъухьащ Адыгэ Республикэм и Щоджэн районым хыхьэ ХьэкIуринэхьэблэ къуажэм дэс Елдархэ Асчэрбийрэ Мариетрэ я унагъуэм. ЩыцIыкIу лъандэрэ и унагъуэм щыщхэм ялъагъут уэрэд жыIэныр къызэрыдэхъур, ауэ гур зыхуеIэр и анэм къыдищтэн имыдэу къеущийт IэщIагъэ лъагэ гуэр къыхихыу еджэну, и щхьэ щIэмытIахъуэу псэу хъуныр и хъуэпсапIэу.

Сценэм тетыну тезубыдам и дежкIэ, дапщэрэ уемычэнджэщами, и гугъэр пхуэкъутэнукъым. Айдэмыри къыхиха лъагъуэм ерыщу теувэри ирикIуащ и IэпщIэлъапщIагъыр хигъахъуэу, уэрэдыр пэзубыду щытахэр и ехъулIэныгъэхэмкIэ «я IэфракIэ иригъэдзэкъэжу». Курыт еджапIэм щIэсу, уэрэдымрэ макъамэ IэмэпсымэхэмрэкIэ «Адыив» ансамблым Айдэмыр хохьэри, зыхуегъасэ Iэдэб утыку итыкIэхэм. ЕджапIэ нэужьми, уэрэдыр къигъанэкъым, и макъыр игъэувыну музучилищэм щIотIысхьэри, золэжьыж. Елдархэ Айдэмыр и IэщIагъэ гъуэгум и псыпэр къыщожьэ адыгэ дунейм щыцIэрыIуэ «Ислъэмей» ансамблым. Училищэм щыщIэса илъэсхэм, ар набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплът гупым и зыкъэгъэлъэгъуэныгъэхэм, и зы концерти блигъэкIтэкъым.

Зы махуэ гуэрым, ансамблым и художественнэ унафэщI Нэхей Аслъэн пшыхь къызэригъэпэщауэ уэрэджыIэ ныбжьыщIэхэр щIиплъыкIт и гупым хигъыхьэ хъун къилъыхъуэу. Елдарым ар щызэхихым, таучэл ещIри, Iуэхур здекIуэкIым йокIуалIэ… «Сыт хуэдэ уэрэд къызжепIэнур?», — жиIэу Нэхейр къыщеупщIым, Айдэмыр гурыгъузым ехьыпэ, жэуапу итыжынур хузэмыгъэзахуэу, щIэкIуар игу къэкIыжыху и пIэ ижыхьауэ щотри, къыхедзэ Нэхейм фIыщэу илъагъу «Сэрмахуэ» уэрэдыжьыр. Артист ныбжьыщIэм зэчиишхуэ зэрыбгъэдэлъыр хуэмыгъэщIагъуэу, композиторым зыбгъэдешэри къыжреIэ ар щыхуей дыдэм ансамблым зэрищтэнумкIэ икIи, кIыхьлIыхь имыщIу, етIуанэ махуэм лэжьапIэ деш. Мис апхуэдэу ар 1995 гъэм мэхъу «уей-уей» жезыгъэIэ адыгэм диIэ ансамблым и уэрэджыIэ нэхъыфIхэм ящыщ зы. А илъэс дыдэми «Кавказым и макъыщIэхэр» жыхуиIэ фестивалым и Лауреат мэхъу. Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIкIэ, Айдэмыр уэрэдыщIэхэр тритхэу, щхьэзакъуэ лэжьыгъэм хуэкIуэмэ фIэфIу, ансамблым пIалъэкIэ къыхокIыж, и унафэщIымрэ езымрэ яку дэлъ зэхущытыкIэфIыр ихъумауэ.

Интервью щиткIэ абы мызэ-мытIэу къыхигъэщт Нэхей Аслъэн гъуазджэм и щыгум нэзыгъэсыфа гъэса кIуэу и гъащIэм къыхыхьэу, адэ пэлъыт къызэрыхуэхъуар икIи и IэпщIэлъапщIагъыр къызэриIэтар. Елдархэ къахэкIа артистыр куэдым къацIыху бзэ зэхуэмыдэхэмкIэ тха уэрэдхэр зыгъэзащIэу: адыгэбзэм и бжьэдыгъу, кIэмыргуей, къэбэрдей IукIэхэмкIи, урысыбзэкIи, тыркубзэкIи, хиндикIи. 2010 гъэм, Черкесск къалэм и драмтеатрым концерт къыщыстыну зызгъэхьэзыррэ пэт, Мейкъуапэ дэт макъ здатх студием уэрэдыщIэ сщIыуэ ар ныщыщIыхьэм, къызжиIащ: «Мыбы си щIалэгъуэ дахэм епха гукъэкIыжхэр къысхуигъэушащи, уи гуапэ хъунумэ, зэгъусэу дгъэтхи, уи концертым щыжыдгъэIэ». Зэи сигу ихужкъым зы сатыр закъуэм зигу къэзыуIэфа цIыхуу абы апщыгъуэм зыкъызэригъэлъэгъуар. Сэ фIы дыдэу сощIэж, 2008 гъэм Куржыр Ипщэ Осетием зэрытеуэрэ мазэ бжыгъи дэмыкIауэ, осетин лъэпкъым и гукъыдэжыр къэтIэтын, игу дгъэфIын щхьэкIэ, Адыгэ Республикэмрэ Къэрэшей-Черкесымрэ щыщ уэрэджыIэхэм сащIыгъуу Цхинвал сызэрыщыхьэщIар. Дыздаша къалэм зыри къыхинэжатэкъым зауэм, унэ зэтетхэмрэ хьэщIэщхэмрэ лагъымхэм зэхакъутат, ихъуреягъкIэ ухуэныгъэу щытыр щхьэгъубжи бжэи зыхэмытыж защIэт.

Хьэблэ гуэрхэм уриплъэмэ, гъэщIэгъуэнрати, уадэкIэ хэукIа фIэкI умыщIэну, танкхэр пэкIэ щIым хэсат. Ди хэгъуэгум щыщу Ипщэ Осетием си гъусэу нежьахэм яхэтт уэрэджыIэхэу Мурдалов Ширвани, Батчаев Ахъмэт, Акбаевэ Лаурэ, Казаковэ Маринэ, Гъуэт Анжелэ, МейкъуапэкIэ никIат — Елдархэ Айдэмыр, ЛIыбзу Аслъэн, НэкIэс Анжеликэ, Лъачэ Альберт, КъэбэрдеймкIэ — Хъыжьырокъуэ СулътIан, Шаулуховэ Лилие (Лилу) сымэ. Дежьауэ дыздэкIуэм ирипсалъэу зэхызох си лэжьэгъу нэхъыжьхэм «Ипщэ Осетием щIыхь зиIэ и артист» цIэ лъапIэр къыфIащыну тхылъхэр зэрагъэхьэзырар. ИкIи, сыщымыуэмэ, зыгуэрхэми пэжу къыхуагъэфэщат а щIыхьыцIэр, Айдэмыр щымыхъукIэ. СщIэкъым и Iуэхур апхуэдэу пхэнжу къыщIыщIидзыжам и щхьэусыгъуэр. Цхинвал и ут нэхъыщхьэм гувауэ дежэлIащ «Банд’Эрос» урысей гупыр сценэшхуэм тету. Дэ а пщыхьэщхьэм зыкъыщыдгъэлъэгъуэн хуейуэ щыттэкъым, къыкIэлъыкIуэ махуэрат ди чэзур, арщхьэкIэ, «сыт мобыхэм нэхърэ дызэрынэхъыкIэр» жаIэ щIыкIэу, Айдэмыррэ Анжеликэрэ ерыщ къэхъури, осетинхэм адыгэбзэкIи урысыбзэкIи я уэрэд нэхъыфIхэр тыгъэ хуамыщIу нытхуежьэжакъым. А зэманым концерт къыщыптыну куэдкIэ нэхъыфIт иджыпсту нэхърэ.

Сыт хуэдэ къуажи, къали ирехъу, афишэ зытIущ фIэплъхьамэ, хъыбарыр махуитI-щыкIэ жылэм хэз хъут, щэнхабзэм и пщIэр къызэрыпIэтын Iэмали къэплъыхъуэн хуэмейуэ, тыншу узэфIэкIт. Нобэ уэрэджыIэм и Iуэхур хьэгъуэлIыгъуэхэм, интернет утыкухэм ирапхащи, щIагъуэу концерт къатыжкъым, зи щIэщыгъуэр зэи имыкI мыхъун адыгэ гъуазджэм и купщIэр зэгуаукIэпщIыкIыурэ кърагъэхуныфэщ. Эстрадэ жанрым жыпхъэщIэ езыта ди адыгэ артистхэм яхэткъым а Iуэхум иримыгузавэ. Ипщэ Осетием дыкIуэным ипэжкIэ, 2009 гъэм и бадзэуэгъуэ мазэм Айдэмыр сыщIыгъуу Абхъазым и къалащхьэ Согъум дэт республикэ стадионым концерт къыщыттауэ щытащ. Ермэлы продюсерхэм къызэрагъэпэща а пшыхьыр къыддаIыгъащ, къыддагъэдэхащ уэрэджыIэхэу Тхьэгъэлэджхэ Мурат, Наурызхэ Идар, Мурдалов Ширвани, Батчаев Ахъмэт сымэ. Айдэмыр и уэрэд нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщу собж «Кудрявая», «В далёком Риме», «Корочка льда», «Кукуня», «Девушка Кавказа», «Красакрасавица», «Цыканай», НэкIэс Анжеликэ и гъусэу жиIэ «Без тебя», «Сыпфай», «Сердце не плачь», «Ночь», хэкурысхэм, хамэщI ис адыгэхэм папщIэ иуса «Рихьэние», «Адыгэ пщащэ», «Пщащэ тхъуэплъ», «Си лъэпкъ», «Уэ уи нитI» жыхуиIэхэр. Сэ срогушхуэ абы уэрэд 200-м нэблагъэу иIэм урысыбзэкIэ стха «Статуэтка», «Шальная», «Улыбайся» лъагъуныгъэ уэрэдхэр зэрахэтым. 2023 гъэм ар ирагъэблэгъауэ щытащ Малахов Андрей иригъэкIуэкI «Песни от всей души» теленэтыным. Ар, сценэм деж и «Корочка льда» уэрэдыр щигъэзэщIауэ Iэнэм тIысыжа нэужь, индие кинохэм хэт уэрэдхэм ящыщ зы щришажьэм: «КхъыIэ, укъэмыувыIэ, уи уэрэдыр сыт хуэдэбзэкIэ бгъэзащIэми тщIэкъым, ауэ гум ухохьэпэ, гъуэзэджэщ дынодэIуну», — къыжраIащ къыбгъурыса урысей артистышхуэхэм.

Си тхьэкIумэкIэ зэхэзмыхамэ си фIэщ хъунтэкъым, концертыр щIидзэным ипэ, нотэ хьэлъэкIэ тха урыс, инджылыз уэрэду гукIэ ищIэжхэмкIэ и макъыр къызэщIигъэплъэну абы зэрыфIэфIыр. Шэч къытесхьэкъым, соувэлIапэ «зи тхьэкIумэм мыщэ теувар» уэрэдым хуэтхьэкIумафIэу зэрыщымытыфынум. Уэрэд жыIэныр фIыуэ зэрилъагъум хуэдэ къабзэу, Айдэмыр псэущхьэхэм гумахэу зэрахущытми, фIылъагъуныгъэ лей зэрахуиIэми сыщыгъуазэщ. Ар щIалэ дыдэу шым къехуэхри и тхыр игъэузыжауэ щытати, фэбжь хихам щтэIэщтаблэу къигъанэри, шым тетIысхьэн идэжакъым. Гум илъ шынэм текIуэфым и махуащ! Елдарым и бгыр игъэхъужри, адыгэш фIыцIэ дахащэ иужьрей илъэсхэм къызэригъэпэщыжауэ ехъу, зекIуэ щыIэ зэпытщ и ныбжьэгъухэмрэ и хьэблэгъухэмрэ ягъусэу: Хэкум ибги, и мэзи, и къуэладжи, и губгъуи дзапэ уэрэдхэр къришу щIещыкI…

ЛЫХЬ Тимур