Адыгэ лъэпкъым ижь-ижьыж лъандэрэ уэрэдыр къыдогъуэгурыкIуэ. Апхуэдэщ лIыхъужьхэр зыгъэлъапIэ, гуауэм ехьэлIа гъыбзэхэр. Абыхэм IупщIу къахощыж лъэпкъым и къекIуэкIыкIар, хабзэу зэрихьар, и дуней еплъыкIэу щытар. IуэрыIуатэр куэдкIэ сэбэп къытхуэхъуащ ди блэкIам и пэжыпIэр ди нобэм къыднэсынымкIэ. Зэхэзехуэн хъуа лъэпкъым тхыдэр ихъумэн папщIэ тхылъ къыдигъэкIыну зы Iэмали иIакъым. Ауэ къэрал зэхуэмыдэхэм щыщ зауэлIхэм, зыплъыхьакIуэ-къэхутакIуэхэм ятхыжамкIэ, щхьэц налъэ зырызым ещхьу, ди тхыдэр зэхудохьэсыж. Абы къыхэкIыу, уэрэдыжьхэр, джэгуакIуэхэм, иужькIэ езы лъэпкъым щыщ цIыху къызэрыкIуэхэм яусахэр, псом хуэмыдэу дэркIэ щхьэпэ хъуащ. Сыту жыпIэмэ, цIыхухэм ялъагъу, зыхащIэ, ягъэв псори уэрэдхэмкIэ къаIуэтэн ялъэкIащ. Ди нобэм къыднэса IуэрыIуатэм ухэплъэмэ, адыгэ лъэпкъым зэхилъхьам и ныкъуэр Кавказ зауэр щекIуэкIа илъэсищэм зэхилъхьауэ къыщIокI. Абы щхьэусыгъуэ хуэхъур адыгэм и тхыдэм къриубыдэу а илъэсищэ зауэр нэхъ гущIэгъуншэ дыдэу, лъапсэрыхыр, хэкужьыр бгынэн натIэр къыхуэзыхьауэ зэрыщытращ. А пIалъэм яуса гъыбзэхэмрэ уэрэдхэмрэ куэд мэхъу: «ЩЭРЭЛIОКЪУЭ Жантемыр и гъыбзэ», «Къанокъуэ Етэч и гъыбзэ», «Къуэджэбердыкъуэ Мыхьэмэт и гъыбзэ», «Азджэрий и къуэ Кушыкупщ и уэрэд», «Аслъэнджэрий и гъыбзэ», «Убых Зеишыкъуэ Къасболэт и гъыбзэ», «Дерхэ Лэхъу и гъыбзэ», «Хьэжрэтым я тхьэусыхэ», «Трамэ и къуэм и тхьэусыхэ», «Кхъуэхъужь зауэм хэтахэм я тхьэусыхэ», «Абазэхэм я зекIуэ уэрэд», «Шурдым Пщымахуэ и уэрэд», «Дыгъужьыкъуэ Къызбэч и уэрэд», «Къэбэрдейм я жэщтеуэ», «Къэбэрдей-хьэжрэтхэм я гъыбзэ», «Лабэдэсхэм я гъыбзэ», нэгъуэщI куэди. Абыхэм ящыщхэр фи пащхьэ идолъхьэ.
«ИСТАМБЫЛАКIУЭ»
Уой си адэжь пщIантIэ гущэм
шыгур щызэщIащIэ,
Си гущIэм къыщIитхъыурэ
Хэкур сагъэбгынэ…
Уой уоуоуо Истамбылым дашэ мыгъуэри уо…
Уой Истамбыл гъуэгу гущэри
Уэ уи нашэкъаши,
Си къашэну дахэри
Жылэм къыдэзнауэ….
Уой уоуоуо Истамбылым дашэ мыгъуэри уоой…
Уо си шыпхъу нэхъыщIэ гущэри
Зэрыщхьэц барини,
Ди деж зэрыбыныурэ
Сэ къыскIэрыщIауэ….
Уоуоуоуо, Истамбылым дашэ мыгъуэри уооой…
Адыгэжь бэракъ гущэри
Уей жьыбгъэм зэрехьэ.
Ди деж я хъыбархэри
Хэт дэ къытхуихьыну?..
Уоуоуо, Истамбылым дашэ мыгъуэри уооой….
Уоуоуо, Истамбылым дашэ мыгъуэри уооой….
Истамбылым дашэ мыгъуэри уооой…
Истамбылым дашэ мыгъуэри уооой…
Истамбылым дашэ мыгъуэри уоооой…
«Къэбэрдей-хьэжрэтхэм я гъыбзэ»
(хэхэсхэм зэрыжаIэр)
Ныжэбэрей жэщыми рауи,
Вагъуэхэр собжыри ралахь.
Щхьэцыпэм и бжыгъэурэ сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, дэ цIыху тфIэкIуэда мыгъуэ ралахь.
Уэр ди хьэжрэт пщыжьхэри рауи,
Я псэ емыблэж мыгъуэ ралахь.
Уэр ди щIалэ бланэхэр сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, хьэдэу къытхуашэж мыгъуэ ралахь.
Ныжэбэрей жэщыми рауи,
Топыжьхэр мэгъуагъуэ мыгъуэ ралахь.
ДызэщIэугъуеежуру сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, Хэкужьым драху мыгъуэ ралахь.
Жылэр къызэрыдэджэри рауи,
Уэр «ИстамбылакIуэ» мыгъуэ ралахь.
ДызыхуэкIуэр дымыщIэурэ сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, дэ гъуэгу дытеува мыгъуэ ралахь.
Уэр мы кхъухь фIыцIэжьхэри рауи,
Жьыбгъэм къызэредзэ мыгъуэ ралахь.
Уэр зэхэзедзэнурэ сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, утыку дыкъина мыгъуэ ралахь.
Дэ ди хьэблэ цIыкIухэри рауи,
КъызэщIокIие мыгъуэ ралахь.
Дэ ди кIий макъыри сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, зыми зэхимых мыгъуэ ралахь.
Уэр мы кхъухь фIыцIэжьхэри рауи,
Хы Iуфэм къокIуалIэ мыгъуэ ралахь.
Уэр екIуэлIапIэншэуэ сэр мыгъуэ дыдэ,
Ей, Дуней, губгъуэм дыкъина мыгъуэ ралахь.
«Лабэдэсхэм я гъыбзэ»
Елмысхъаныр магъри,
Аукъэ рэуэ ией, Хъаний дахэм, а маржэ, кърегъагъых!
Елмырзэ икъуэм къыдищIа лейр,
Аукъэ рэуэ ией, дяужь къинэм, а маржэ, щремыгъупщэ!
Лабэжьурэ тхьэр зыдэбгамэ,
Аукъэ рэуэ ией, лъы бахъаер, а маржэ, къызэрыдох!
Мыр, ЛабэкIэмкIэ сынеплъыхыжмэ,
Аукъэ рэуэ ией, сабийхэр, а маржэ, уи псыхьэлъахуэт!
Къэрэмырзэхэ фи дыщэ бжаблэр,
Аукъэ рэуэ ией, гын Iугъуэмэ, а маржэ, къыфхуегъэуфIыцI!
Джаурыжьурэ зи напэр фIыцIэр,
Аукъэ рэуэ ией, Елмырзэ икъуэкIэ Темырболэтт!
Лабэжьмэ уэздыгъей мэзым,
Аукъэ рэуэ ией, Ермоловыр, а маржэ, укъыщIотIысхьэ!
Щхьэнтэ тIуащIэм тесыгъэ гуащэхэм,
Аукъэ рэуэ ией, дакъэжь тIысыпIэр, а маржэ, ямыгъуэтыж!
Уиадэурэ Щоджэн Шумахуэри
Аукъэ рэуэ ией, игъащIэми, а маржэ, шыщхьэмыгъазэт!
Ар фоч пэбжкIэ дагъэзыхьари,
Аукъэ рэуэ ией, Щоджэнхэ япхъуу Гуащэхъурейт!
Лабэжьым дэ дыщыдэсымэ,
Аукъэ рэуэ ией, жыхафэр, а маржэ, ди шэджэгъуакIуэт!
Джаурыжьыми дыщратыжым,
Аукъэ рэуэ ией, мыжьыкъ алащэм, а маржэ, дыдагъэлъэхъу!
Инэралым и унэ лъапIэм,
Аукъэ рэуэ ией, джыназкIэ сыщызэрашэт!
Сэ жэщгъуэлъмэ сыщыхуашэжкIэ,
Аукъэ рэуэ ией, тэрмэшым, а маржэ, сыхуогузасэ!
Лабэжьмэ дэ дыщыдэсым,
Аукъэ рэуэ ией, уэркъ щауэхэр, а маржэ, ди дэджэгуэгъут!
Джаурыжьым дыщыратыжым,
Аукъэ рэуэ ией, драгуныжьхэм, а маржэ, драджэгуэгъущ!
Ермэловым уи топ щхъуантIэжьым,
Аукъэ рэуэ ией, Ахъмэтыбгыр, а маржэ, къытхуегъэпсалъэ!
Тетыжь бзаджэр къыщыдэпсалъэкIэ,
Аукъэ рэуэ ией, тэрмэшым, а маржэ, дыхуогузасэ!
Лабэдэсым фэ фи гуащитIри,
Аукъэ рэуэ ией, алащэм, а маржэ, дыдагъэлъэIу!
Дэ гуащитIыр дызэблэзыхъур,
Аукъэ рэуэ ией, Елмырзэ икъуэкIэ Темырболэтщ!
Гъубжурэ пщэдджыжь мыгъуэми,
Аукъэ рэуэ ией, дзэ фIыцIаер, а маржэ, дэ къытщIотаджэ!
Сабий-бынурэ къэмытэджахэри,
Аукъэ рэуэ ией, фоч пащIэкIэ, а маржэ, къыщагъэлъэт!
Тажгуэрэ ди дыщэ пыIэри,
Аукъэ рэуэ ией, фоч лъэдакъэкIэ, а маржэ, къытщхьэщакъутэ!
Къутынгуэрэ ди гъуэншэдж цIыкIухэр,
Аукъэ рэуэ ией, шырыкъу лъапэкIэ, а маржэ, къытхузэIатхъ!
«Мамэжьейуэрэ» дыщэр зи гъуазэмрэ,
Аукъэ рэуэ ией, а махуэм уи быным я кIасэмрэ,
«Алыхьталэм уи анэмэтщ» жори,
Аукъэ рэуэ ией, мы Лабэжьмэ, а маржэ, хогъэщэтэж!
Кавказ зауэм щыгъуэ, 1825 гъэм мэлыжьыхьым и 5-м пщэдджыжьым Лабэ Iуфэ Iус Ахъмэтыбгым («Ахъмэт и фо изщ» жыхуаIэ псалъэжьыр зэхьэлIа бгым) и щIагъ щIэс Къэрэмырзэ Алий и къуажэр «генерал плъыжькIэ» адыгэхэр зэджэу щыта Вельяминовым и унафэкIэ Елмырзэхэ Темырболэт (урысым зэратхымкIэ – князь Бекович-Черкасский) сэлэт 350-рэ и гъусэу теуэри къуажэр игъэсащ, мылъкур зэрипхъуащ, цIыхухэр – сабийхэри лIыжь-фызыжьхэри хэту – зэтриукIащ.
Ар зэрыхъуар мыпхуэдэущ. Пщэдджыжьым къуажэм теуэу зэтраукIэну дзэр мэз защIэкIэ беслъэнейхэм я щIыпIэхэм кIуэцIрыкIри пщыхьэщхьэм мэлыжьыхьым и 4-м етIысылIащ. А дзэм яхэтт Дохъушокъуэ Кърым-Джэрий. Абы сабийхэмрэ фызхэмрэ фIэгуэныхь хъури хэкIуэсыкIри а къуажэм кIуащ. Къэрэмырзэ Алийт абы пщыуэ дэсыр, абы и унэр къигъуэтщ, къыщIишри жриIащ Iуэхур зытетыр:
— Пащтыхьыдзэм сакъыхэкIуэсыкIащ, сабийхэмрэ фызхэмрэ
сфIэгуэныхьщ. Пщэдей нэху здэщым къыфтеуэнурэ фызэтраукIэнущи, фыдэкI, — жиIащ.
Къэрэмырзэм и фIэщ мыхъуу къэкIуам и цIэ-унэцIэмкIэ еупщIащ.
— Уэ пщIэнум, уэ ухуитыжщ, ауэ зыгуэр къэхъужыкъуэмэ,
къыфхуэбзэгуфIар Дохъушокъуэ Кърым-Джэрийщ! – жиIэри къыIукIыжащ.
Iуэхур Къэрэмырзэм и фIэщ зэрымыхъуар илъагъури Дохъушокъуэр урысыдзэм къазэрыхыхьэжу генерал Вельяминовым бгъэдыхьэри жриIащ:
— Инэрал, мы къуажэ дыздэкIуэм зыри дэскъым, хэт узытеуэнур?
Дзэр ятримыгъэуэну арат абы зэрихуэр. Абы ирихьэлIэу Щауэгъурыр (ари адыгэу пащтыхьыдзэм хэтт) генералым еIущэщащ.
— Мыр епцIыжакIуэщ, мыбы жиIэр уи фIэщ умыщI, сэ сыкIуэнщи
сыплъэнщ, а къуажэм, апщIондэху мыр вгъэтIыс! – жиIэри.
Щауэгъурыр шэсри къуажэм кIуащ.
Къэрэмырзэ Алий Дохъушокъуэм къыжриIар и фIэщ
мыхъуа щхьэкIэ, зыщIэгупсысыкIащ. Арати лIыжьхэр къызэхуишэсри къыхуахьа хъыбар Iейр яжриIащ, арщхьэкIэ абыхэми ар я фIэщ хъуакъым.
— Беслъэней къуажэхэр къызэпаупщIу зыми имылъагъуу пащтыхьыдзэр мыбы нэс къэкIуэфынкъым. Ахэр япэ щIыкIэ зрамыпхъуэу ди деж къыщIэкIуэн щыIэкъым. ПцIыкIэ дагъэпхъэрыну аращ, — жари лIыжьхэм ямыдэу зэбгрыкIыжри гъуэлъыжащ.
Псори я пIэм изэгъэжауэ Щауэгъурыр шууэ къакIуэщ, къакIэщIэдэIухьщ, псори я пIэм зэрисыр зригъащIэщ, кIуэжри генералым жриIэжащ.
Абы къыхэкIыу, Дохъушокъуэр ягъэтIысащ, пцIы зэриупсам щхьэкIэ.
ЛIыжьи, фызыжьи, бзылъхугъи, сабии зыми гущIэгъу хуащIакъым, куэди Лабэ уэрым хитхьэлыхьащ. Хьэдэхэр апхуэдизкIэ куэдти, нэгъуэщI къуажэ къикIахэм махуэ бжыгъэкIэ щIалъхьэфа къудейт ахэр.
Пщэдджыжьым Бекович-Черкасскэм и унафэм щIэту дзэр теуэри
къуажэм зыри къыдэмынэу зэтраукIащ, Къэрэмырзэр яхэту. Къэрэмырзэм фызитI иIащ – Хъанийрэ Елмэсхъанрэ (Хъанийр адыгэт, Елмэсхъаныр нэгъуейт, Мансурхэ япхъут). Бекович-Черкасскэм а тIур гъэру иубыдри, тIури зэблихъуу, щIасэ фызу иIыгъащ зыкъомрэ, иужьым Елмэсхъаныр Мансурхэ иригъэшэжащ, Хъанийр Астемыр и къуэр (Астемрей) полицэм и унафэщIти абы деж къригъэшэжащ. Мыдрей гуэрым Хъанийр щIасэ фызу иубыдащ. Ар Ажджэрий и къуэ Кушыкупщ щызэхихым, къуажэм ялъ ищIэжауэ щытащ.
«Азджэрийхэ фи Кушыкупщ»
Уэй, маржэ, Азджэрийхэ фи Кушыкупщтэкъэ, э-хьэ-хьей.
Апхуэдэпщ гущэр гъуэтыжыгъуей мыгъуэщ.
Дыщэхэр и шхуэмлакӀэти, эхьэ-хьэ-хьей,
Данагъуэхэр зи пащӀэкӀитӀтэкъэ!
Енэралыми и гу фӀыцӀэжьыри, э-хьэ-хьей,
Шы лъэгуанжьэкӀэрэ нырегъэкъутэри.
Дунеижь гущэмэ и къутэжыгъуэми, э-хьэ-хьей,
Пщы щауэфӀхэри зэкӀэлъопсыххэри!
Кушыкупщ щепсыхыжакӀэрэ, э-хьэ-хьей,
Хуэрз и бгитӀыр зэӀуреуэж джы.
Азджэрийхэ фи сэраишхуэмэ, э-хьэ-хьей,
Хьэж-молэхэм дыуэр къыщащӀри.
Тумэ тӀуанэр къыстомыщӀатэмэ, э-хьэ-хьей,
Жыр лэныстэкӀэрэ зыпхуэслӀэжынтэкъэ.
Хуарурэ уи шы щхъуантӀэшхуэми, э-хьэ-хьей,
Ар ущеуэкӀэ кӀэбцкӀэ зресэри.
ДзитӀкӀэрэ щызэщӀэшасэкӀэрэ, э-хьэ-хьей,
Шууищэ папщӀу дэ удгъэлъагъуэрти.
Хуарурэ уи шы пэхушхуэрэ – рай, э-хьэ-хьей,
Блащхъуэ зауэкӀэурэ дэ къыджьэхохуэри.
Дунеишхуэм темыхуэжыххэри, э-хьэ-хьей,
Гуащурэ КъумпӀылхъан дахэкъэ.
Азджэрийхэ фи Кушыкупщтэкъэ, э-хьэ-хьей,
Апхуэдэ пщы гущэри гъуэтыжыгъуей мыгъуэщ.
Азджэрий (Аж(л)джэрий) Кушыкупщ теухуащ мы уэрэдыр. Ар Къетыкъуэ къэбэрдеипщхэм ящыщт. 1822 гъэм Псыжь и адрыщIымкIэ зызыIэту Iэпхъуа, урыс пащытыхьым и дзэм ХIХ лIыщIыгъущIэм и 20-40 гъэхэм пщIондэ IэщэкIэ япэщIэта хьэжрэтхэм я пашэу щытащ.
Языныкъуэхэм къызэралъытэмкIэ, ар уIэгъэхэм илIыкIауэ щытащ, адрейхэм уз зэрыцIалэм ихьауэ жаIэ. Мы уэрэдыр зытеухуа лIыхъужьыр псэууэ хуаусащ. Абы къегъэлъагъуэ Кушыкупщым пщIэшхуэ хуащIу зэрыщытар. Кушыкур жылэм я гъуазэт, шу къызэрымыкIуэт: адыгэщIым дэнэ сыт хуэдэ гъуэгу, лъагъуэ, щIыпIэ щиIэми ищIэт вагъуэхэмкIэ гъуэгу пхишыфу щытащ. Ар бзылъхугъэхэм, сабийхэм, жьыгъэр къызытегуплIахэм я къыщхьэщыжакIуэт.
1825 гъэм Лабэ Iуфэ щыса пщы Къэрэмырзэ Алий и къуажэр пащтыхьыдзэм зэригъэсам, щыпсэуахэр зэрызэтраукIам, пщым и щхьэгъусэр щIасэу зэрашэжьам къыхэкIыу, Ажджэрий Кушыку ХьэтIохъущокъуэ Мыхьэмэт-Iэшэ и гуэгъуу ялъ ищIэжащ, гуащэри къатрихыжащ.
«Абдзахэмэ язекIо орэд»
Ти абдзэхэр къумбылымэ щэхасэ гущэба,
Урысхэри къалэмэ щэждэгух гущэба.
Ра-нысэщэ джэгу нахьи шIомышIэу язаох,
Ахэм я зэуакIэхэр гуихы гущэба.
Джаурэуи хьажъыхэр мэхьакъу гущэба,
КIэлэ цIыкI гъымакъэхэр къыдэIукIы гущэба.
О уи онэ къопитIу гущэр ра къызэкъуредза,
Ар чышъхьазэкъуадзэкIэ къыдэзэрэщы гущ.
Ра-абэдзэ къарэхэр шыуишъэмэ раапшъа,
Ор ти оркъы пшъыгъэхэри къытфыхэзыщырэ.
О уи онэ къопитIу гущэр ра зи щынытала,
Ар шы джалэм хэлъэуи заор къытфешIы гущ.
Джаурэуи хьажъыхэри мэхьакъу гущэба,
КIэлэ хьакъу макъэхэр къыдэIукIы гущэба.
«Мухьэжырхэм я уэрэд»
Iуащхьэмахуэ уэсу телъым
Жэщи махуи нэпсхэр щIож,
ЩIым и бынхэр къикъухьащи
Магъыр ар имыщIэу еш.
Ежьу:
Сыт ди лажьэ, ди хэкужьыр
Дымылъагъуурэ долIэж,
Дынэшэж уи деж нэхъ псынщIэу,
Адэжь лъахэу Къэбэрдей.
Iуащхьэмахуэ дымылъагъуми
Я нэхъ дахэу ди нэгу щIэтщ,
ЩIыпIэ жыжьэм дыщыпсэуми
Дрогушхуэ ― ар ди Хэкущ.
Ежьу
Дянэ-дядэу ди хэкужьыр,
Ди нэхъыжьхэр димыIэж.
ЩIыпIэ жыжьэм дыкъэмынэу
Дыуибынкъэ ― дынэшэж.
Ежьу
«Къарс зауэм и гъыбзэ»
Урысей топыми, уей-рау,
Ди чэр къекъутэркъэ, уей,
Мыгъэрей бжьыхьэми фыкъэмыкIуэжмэ,
Дынэгугъэжкъымэ дэ.
Шы щхъуантIэжь цIыкIури, уей-рау,
ЗэрыкIэ мащIэти, уей,
Адыгэ щIалэуэ зи гъащIэр мащIэхэр
Къарс фагъэкIуа мыгъуи фэ.
ХьэпцIий хьэнтхъупсми, уей-рау,
Фыкъырагъафэри фэ.
Дэ дызщыгугъхэми Къарсым и губгъуэхэр
Лъы евгъэфа мыгъуи фэ.
Сарыкъамышымэ, уей-рау,
Шэр къыдолъалъэри, уей,
Адыгэ шухэри Сарыкъамышымэ,
Щелъэлъэха мыгъуи, уей.
Узуйнела шыбзхэри, уей-рау,
Шокъурэ йохыри, уей.
Хьэдрыхэ гъуэгуанэм фытетыну зэхэзыхым,
Ягу къыфщIоуз мыгъуэ фэ.
Эрзрум губгъуэмэ, уей-рау,
Уэсыр щызрехьэри, уей.
Фи хьэдэ дахэуэ губгъуэм къинахэри
Хэт зэрихьэн мыгъуэ, уей.
Мо къуалэбзухэми, уей-рау,
Къыздагъэзэжыри, уей,
КъэвгъэзэжынкIэрэ дыныфщыгугъырти,
Гугъэр духа мыгъуи дэ.
1858-1864 гъэхэм Уэсмэн империем хыхьэ Узуняйла тафэр черкес къуажэ 70-м хэщIапIэ ящIат. Пащтыхь Абдул-Азиз адыгэхэр илъэс тIощIкIэ дзэм дамышыну унафэ къыдигъэкIат. Ауэ зауэр къыщыхъейм, ди тхьэмадэхэм унафэ къащтащ: Уэсмэн къэралыгъуэм дыдэIэпыкъуну къытлъос жаIэри, шууей 5000 ягъэхьэзыращ. Псоми яшхэр адыгэшт, я фочи, я джати, я къами, я щIакIуи зэгъэпэщат.
СулътIаным и малъхъэ Энвер-пэщэм и гъусэу зауэм ягъэкIуэн папщIэ, Абдул-Азиз лIыкIуэ хуагъэкIуащ. Дауи, пащтыхьым «хъункъым» къыхигъэкIакъым. ЗауапIэ Iухьа адыгэ шухэр Сарыкъамыш жылагъуэбэм щызэуэну унафэ къыхуащIащ.
Зауэр гуауэкIэ иухащ, адыгэ шухэр къыхагъэщIащ. Зи къуэ хэкIуэда адэ-анэхэм, я ныбжьэгъуу, я къэшэгъуэ дахэу къэзымыгъэзэжа щIалэхэм щхьэкIэ Бешкъэзакъ хьэблэм щыщу Хьэцухэ зэшыпхъуитIым гъыбзэ яусыгъащ. Мы зауэм кIуа шууей минитхум щыщу къэзыгъэзэжар тху къудейщ.
КъэзыIуэтэжар Сей Наджищ.
«Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд»
Жэщтеуэмэ, уэр, и хъыбар пэжыр, аредэ, вжесIэнщ.
Ежьу: Уойра, уоу-рира!
Ежьу: Уойра, уо-нау рирэ, уоу-рирари!
Къэбэрдеймэ, уэр, фи жэщтеуэжьыр, аредэ, лIыгъэжьщ.
А махуэм, уэр, ди Къэбэрдейри, аредэ, шуужьщ.
– Дунеижьым дэ щытлъэгъуа хабзэр, аредэ, диIэжкъым.
«Хъункъым» жари, уэр, ди Къэбэрдейри, аредэ, мэхасэ.
Мыр, зэхуосри, уэр, бжьыщхьэ гуэрэнти, аредэ, мэув.
Къэбэрдейри, уэр, Жанхъуэтыпщым, аредэ, федэIукъым.
– Фи IэмыщIэмэ, уэр, къимытIысхьэнум, аредэ, фыщIокъу.
Къэралыжьым, уэр, фэ феныкъуэкъункIэ, аредэ, фымащIэщ.
– Дунеижьым, уэр, дэ щыдгъэщIэжынум, аредэ, дыхулIэ!
Напэ диIэу дэ дызэрылIэнур, аредэ, нэхъыфIщ.
А махуэм, мыр, ди Къэбэрдейри, аредэ, мэгубжь.
– Дэ ди мэлыр, мыр, Къуреижь губгъуэм, аредэ, къыщыхъурт.
Дэ ди шыбзым, уэр, Сэтей щхьэпцIанэр, аредэ, я хъупIэт.
Мыр, ди нобэмэ, уэр, Жьэпкъыжь унапIэкIэ, аредэ, дохъуэж.
«Хъункъым» жари, мыр, ди Къэбэрдейри, аредэ, мэшэс.
ЗэщIошасэри, мыр, Къетыкъуей тIуащIэмэ, аредэ, ныдохьэ,
Зэрохьэхри, мыр, Къуреижь губгъуэм, аредэ, щогъуэлъ.
Зауапэри, уэр, Къурей къалэжьмэ, аредэ, щаублэ.
ЗауэкIэр, уэр, ШупщыIэ къалэмэ, аредэ, нахус.
Къэрэхьэлъкъымэ, уэр, я пащIэкIитIри, аредэ, къуацэгут.
А махуэмэ, уэр, я IэбжьыбитIри, аредэ, я пщалъэт.
Мыр, дзэхушэри, уэр, къаIурылъэлъурэ, аредэ, мэзауэ.
Дэ ди дзапэр, уэр, бжьырыбжьий хабзэти, аредэ, мэджэгу,
Мыр, ди дзакIэр, уэр, надэджэгуххэурэ, аредэ, нафIокIуэ.
Мыр, нэхущымэ, уэр, лыгъае мафIэр, аредэ, къытщIоблэ.
Инэралым, уэр, и табын щэхур, аредэ, къыкъуешыр.
Шырэ-лIырэ, уэр, зэмыщхьэпэжу, аредэ, зэпехур.
Пщы ябгэр, уэр, инэрал пакъэм, аредэ, хуохъущIэр.
«Пащтыхьыжьым дэ дыкъигъэщIакъым» жери, аредэ, мэдалъэ.
«Сэ си къанщ», жысIэу, уэр, ар зэрыщымыт, аредэ, жысIэнкъым.
Мыр, топышхуэри, уэр, и пщыIэ бжэIум, аредэ, щагъауэ,
Зэуэгъуэми, уэр, и цей джэхушхуэр, аредэ, и афэт.
ХьэпцIащхъуэм, уэр, и джэдыкIафэр, аредэ, и фочт.
Дыщэчмэ, уэр, къыхалъэфыгъэри, аредэ, и гъуазэт.
Фоч гъуазэми, уэр, щIэмыпсэхужурэ, аредэ, мэзауэ.
Офицеру, уэр, цеишхуэ кIэщIри, аредэ, хегъащIэ.
Фоч кIэщIу, мыр, Iэщэ лейри, аредэ, къыдехыр.
И пэ къихуэр, мыр, табыныжьыгум, аредэ, щыфIебз.
Уэр, зи ныбжьыми, мыр мазибл и зауэми, аредэ, хэмыкI.
Мыр езыри, уэр, хэтхэ ящыщ, аредэ, жыпIэмэ,
А ней, Къетыкъуэ и къуэкIэ Хьэмырзэ ЛIы КIэщIщ.
«Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэд» щIыжаIар къэбэрдейхэр жэщу пащтыхьыдзэм и быдапIэм, Марьинскэм, теуати аращ. Абы щыгъуэм къэбэрдейхэм ирагъэкIуэкIа зауэр урыс пащтыхьым Кавказыр къыщизэум адыгэхэм ирагъэкIуэкIа зауэм щыщ зы Iыхьэщ.
Кавказыр яубыдын щхьэкIэ, Тыркур, Къэжэрыр, Урысейр зэныкъуэкъуурэ, Къэбэрдейм и IэмыщIэ илъа щIыхэр пащтыхьыдзэм яубыду, быдапIэ тращIыхьурэ къэкIуатэурэ щIымахуэм я Iэщхэр щаIыгъын хъупIэ ямыIэжу пащтыхьыжьым иубыдащ. Iузэврэ Къызларрэ зэпищIэу, а тIум я кум урысыдзэм къращIыхьа быдапIэ къомым – Ставропольскэ, Георгиевскэ, Андреевскэ, Павловскэ, Марьинскэ, Мэздэгу быдапIэхэм яубыдащ Къэбэрдейм игъащIэ псом я шыбзхэмрэ я мэлхэмрэ щаIыгъыу щыта я хъупIэхэр. Абы хыхьэт Хьэмырзэ ЛIы КIэщI и адэшхуэ Къетыкъуэ и хъупIэ Къетыкъуей тIуащIэр. Къэбэрдей пщы-уэркъхэм я былымыр щаIыгъыжын ямыIэу къанэт.
КъардэнгъущI Зырамыку зэритхыжымкIэ, и адэшхуэ Къетыкъуэ и хъупIэу щыта Къетыкъуей тIуащIэр къатрихыжыну Къетыкъуэ и къуэрылъху Аслъэнбэч и къуэ Хьэмырзэ ЛIы КIэщI Къэбэрдейри Псыжь адэкIэ щыпсэу шэрджэсхэри, беслъэнейхэри, кIэмыргуейхэри къызэщIигъавэри, «бжыщхьэ гуэрэнти», дзэшхуэу зэхэуващ.
А зэманым Къэбэрдейм пщы уэлийуэ щытар Тэтэрхъан и къуэ Жанхъуэтыпщрати, абы жиIащ: «Щывгъэт, фи IэмыщIэм къимытIысхьэнум фыщIокъу, къэралым феныкъуэкъункIэ фымащIэщ».
АрщхьэкIэ, Хьэмырзэ ЛIы КIэщIрэ ХьэтIохъущокъуэ Мысострэ я мурадым текIакъым. «Пащтыхьыжьым дэ дыкъигъэщIакъым, дунеижьым щыдгъэщIэжынум дыхулIэ, напэ диIэу дызэрылIэнур нэхъыфIщ» жаIэри, 1779 гъэм гъатхэу адыгэдзэу яугъуеяр Балъкъ зэпрашри, Марьинскэ быдапIэм километриблкIэ пэгъунэгъуу игъуэлъыкIащ, Марьинскэ быдапIэр икIэщIыпIэкIэ Iуахын хуейуэ ягъэуври. Махуэм, жэщ пщIондэ, пэплъащ быдапIэр Iуахыным. Щымыхъум, жэщ зэрыхъуу, теуэри Марьинскэ быдапIэм хьэбэсабэр къыхуагъэкIуащ. АрщхьэкIэ, уэрэдыр зыусам ар зауэм и щIэдзапIэу къилъытакъым.
ЖыIэн хуейщ а зауэр мазиблкIэ зэрекIуэкIар. 1779 гъэм и гъатхэм щIадзар бжьыхьэ хъуху екIуэкIащ. Адыгэдзэ тIэкIур Урысейм и дзэ гъэсам пэлъэщынкIэ Iэмал иIэтэкъым.
Нало Заур зэритхыжамкIэ, уэрэдыр зыусар Къэбэрдейм щыщ Тау и къуэ Лъэпщыкъуэщ. Ар зыусар хэту щытми, а зауэр зи нэгу щIэкIа, Iуэхум фIыуэ щыгъуазэ лIы губзыгъэт. Уэрэдым къыщигъэлъэгъуащ адыгэпщхэм я лIыгъэм и гъусэу я щыуагъэри, зауэр къызыхэкIари, зэхэзышари, зэрекIуэкIа щIыкIэри. А зауэм къэбэрдейхэм я мызакъуэу, адыгэ лъэпкъ куэд хэтащ, пщыхэмрэ уэркъхэмрэ нэмыщI, къэрэхьэлъкъхэри хэтащ.
Больше на Черкес хэку
Подпишитесь, чтобы получать последние записи по электронной почте.
