Гумызагъэу зи лэжьыгъэм бгъэдэт

Зы илъэскъым зэрытцӏыхур КъЧР-м гуащӏэдэкӏымрэ социальнэ зыужьыныгъэмрэкӏэ и министрым и япэ къуэдзэ ЩАЙ Мадинэ Хьисэ и пхъур. Жыпӏэнуракъэ, умыгъэщӏэгъуэнкӏи ӏэмал имыӏэу, апхуэдиз илъэсым къриубыдэу зэгуэрми гу лъыттакъым ар и хьэл-щэн икӏауэ, ирехъу ар и цӏыхугъэ е и къулыкъу къалэн ӏуэху. Шэч хэлъкъым, апхуэдэр зыхузэфӏэкӏыр цӏыху зэпӏэзэрытщ, зыпэрыт ӏэнатӏэм хуэгъэпсаращ. Абы къыдэкӏуэуи догупсыс: социальнэ дэӏэпыкъуныгъэм епха и ӏэнатӏэм къыхуегъэув гущӏэгъуныгъэр, зэхэщӏыкӏыныгъэр хэлъыныр. Апхуэдэщ езыр: цӏыху щабэщ, гуапэщ. Ауэ…

Даурэ ахэр дригъэкӏурэ нэхъ нэрыгъыу, нэхъ пхъашэу щытыныр къыздыхуэув унафэщӏ ӏэнатӏэм деж? Къохъулӏэ икӏи хъарзынэу! Абы и щыхьэтщ иужьрей къэхъукъащӏэ гуфӏэгъуэр: Уысейм и Махуэм ехъулӏэу Щай (Адэмокъуэхэ япхъущ) Мадинэ къыхуагъэфэщащ «Къэрэшей-Черкес Республикэм социальнэ хъумэныгъэмкӏэ щӏыхь зиӏэ и лэжьакӏуэ» щӏыхьыцӏэ лъагэр. Абы ипэ къихуэу, и лэжьэкӏэфӏыр къыхагъэщащ УФ-м гуащӏэдэкӏымрэ социальнэ хъумэныгъэмрэкӏэ и Министерствэм, КъЧР-м и Правительствэм, Цӏыхубэ Зэӏущӏэм (Парламентым), «Зыуэ щыт Урысей» партым и хэгъуэгу къудамэм къабгъэдэкӏа Щӏыхь тхылъхэмкӏэ, КъЧР-м и Цӏыхубэ Зэӏущӏэм (Парламентым) и тхьэмадэм къыхуигъэфэща Фӏыщӏэ тхылъымкӏэ.

А псори къыпэкӏуащ социальнэ къудамэм зэрыщылажьэ илъэс 28-м. Абы щыщу министрым и къуэдзэщ илъэс 15 хъуауэ. А илъэсхэм къриубыдэу Мадинэ далъэгъуащ лэжьэкӏэфӏ. Абы хэлъхьэныгъэ ин хуищӏащ республикэм и социальнэ гъащӏэм. Иужьрей илъэси 5-р къапщтэмэ, Мадинэ жыджэру хэтщ Министерствэм кърихьэжьэ проект лэжьыгъэ инхэм, къалэн пажэхэр гъэзэщӏэным гъерэтышхуэ ирехьэлӏэ. Абы и къулыкъу нэӏэм щӏэтщ унагъуэ фӏыгъуэхэр, унагъуэ быдагъэхэр, хэгъуэгум нэрыбгэ нэхъыбэ къыхэхъуэным ехьэлӏа лъэныкъуэхэр, 2019-2024 гъэхэм «Демографие» лъэпкъ проектыр и нэӏэм щӏэту ехъулӏэныгъэкӏэ пхагъэкӏащ.

А проектым и пыщэ хьэлэмэт хъуащ 2025 гъэм лэжьа «Семья» лъэпкъ проектыр. Абы къриубыдэу унагъуэхэм дэӏэпыкъуныгъэ ягъэгъуэтынри, быныбэ унагъуэхэр гулъытэкӏэ къызэгъэпэщынри, нэхъыжьхэм хэхауэ япыкъуэкӏынри, нэгъуэщӏ куэди ялэжьащ. 2025-2030 гъэхэм къриубыдэу телэжьэнущ «Повышение рождаемости в КЧР» хэгъуэгу программэм. Министерствэм къегъэбыдылӏа социальнэ ӏуэхущӏапӏэхэр Мадинэ и щхьэкӏэ и нэӏэм щӏэтщ. Щайр зи унафэщӏ къудамэр иужьрей зэманым нэхъыбэу зытелажьэр сабийхэм ятеухуа социальнэ ӏуэхугъуэхэращ икӏи ирехьэлӏэрей узэмызэгъыфын, гур зыгъэуз къэхъукъащӏэхэм.

«Дауэ щымытми, ди республикэм щыкуэдкъым зеиншэ, унагъуэншэ сабийхэр. Дэхуэха, гъащӏэм щытыкӏэ хьэлъэм иригъэува сабийхэр пӏалъэкӏэ здэщыӏэ, зыздаужь социальнэ реабилитацэ ӏуэхущӏапӏэхэр диӏэщ. Сабий ибэ, сабий хамэ щыӏэн хуейкъым езыр. Мыхъуххэнумэ, нэгъуэщӏ унагъуэ, здапӏын, фӏыуэ здалъагъун къыхуэдгъуэтын хуейщ. Щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къыхэкIыу дэхуэха унагъуэми щӏэгъэкъуэн дыхуэхъуу сабийр быдэу щызраубыдылӏэж, унагъуэ хуабагъэм узыншэу щӏапӏыкӏынымкӏи тхузэфӏэкӏыну псори дощӏэ».., — мы лъэныкъуэр и гум хьэлъэу зэрытелъым гу лъыптэу къытхутопсэлъыхь Щайр. Абы шэч къытрихьэкъым сабийр унагъуэм щапӏын, щагъэсэн зэрыхуейм. Атӏэ, цӏыхум зыхилъхьэну хьэл-щэнри, къыхихыну ӏэщӏагъэри, зытеувэну гъуэгури и унагъуэм къызэрыщыщӏидзэр хьэкъщ. Мадинэ Жьакуэ къуажэм къыщыхъуащ.

Езыр здыщеджа къуажэ курыт еджапӏэм, езыгъэджахэм нэхъыфӏ щымыӏэу къилъытэу зэрыщытам ноби текӏкъым. Апхуэдэ фӏылъагъуныгъэ еджапӏэм хузиӏэ пщащэр, зэрыгурыӏуэгъуэщи, фӏы дыдэуи еджащ. Адэкӏи еджэн зэрыхуейм, щӏэныгъэ нэс зригъэгъуэтыным анэ-адэм хуаущийуэрэ къэтэджащ. И шыпхъухэр бухгалтер ӏэщӏагъэм хуеджати, ар щхьэусыгъуэ хуэхъуагъэнщ Мадинэ-пщащэ ныбжьыщӏэм къыхихыну ӏэщӏагъэм. СКГА-м, апщыгъуэм институту щытам, «Бухгалтерский учет и аудит» и къудамэр къыщиухри, лэжьэн щыщӏидзащ къызэӏуахыну ягъэхьэзыр реабилитацэмкIэ «Надежда» купсэм. И лэжьыгъэ ӏуэхукӏэ КъЧР-м гуащӏэдэкӏымрэ социальнэ зыужьыныгъэмрэкӏэ и Министерствэм кӏуэрей пщащэ гурыхуэм щӏэх гу къылъатэри, лэжьапӏэ ирагъэблагъэ.

Апхуэдэу, мазэ зытӏущ нэхъ купсэм щымылэжьауэ, илъэс 28-кӏэ узэӏэбэкӏыжмэ, Щай Мадинэ лэжьэн щыщӏидзащ ноби здэщыӏэ къулыкъум. Кассиру, бухгалтеру къыщӏидзэри, нобэ зыпэрыт ӏэнатӏэ лъагэм нэсащ, Министерствэм и къудамэ псоми щылажьэурэ, социальнэ лэжьыгъэм и сыт хуэдэ лъэныкъуэми фӏыуэ хэзагъэ, хэзыцӏыхукӏ ӏэщӏагъэрылажьэ хъуащ. Къулыкъущӏэ псори зэхуэдэкъым, щхьэж и ӏэнатӏэм хуиӏэ еплъыкӏэри апхуэдэщ. Мадинэ ящыщкъым зытет ӏэнатӏэ лъагэм ирикъейуэ къеплъыххэм. Ар и псалъэхэми наӏуэу къыхощ. «Къулыкъукӏэ удэкӏуэтеиныр тыншыпӏэ уихуауэ къэслъытэкъым. Къалэнхэм къадэкӏуэу лэжьыгъэри нэхъыбэ мэхъу. Унагъуэр, анагъэр, сабиигъуэр, социальнэ ӏуэхущӏапӏэхэр, социальнэ гулъытэ хуэныкъуэ сабийхэри, ныбжь зиӏэхэри социальнэ къулыкъум къегъэбыдылӏащи, ар къызэрымыкӏуэу жэуаплыгъэ лъагэщ, псом япэр аращи.

Къыхэзгъэщыну сыхуейщ республикэм гуащӏэдэкӏымрэ социальнэ зыужьыныгъэмрэкӏэ и Министерствэм и лэжьэкӏэфӏыр, ар мызэ-мытӏэу, щӏыпӏэ, утыку зэхуэмыдэхэм къыщыхагъэщащ. Абы си гуащӏэ ӏыхьэ хэслъхьэфамэ си гуапэщ. Къысхуагъэфэща щӏыхьыцӏэм и гугъу пщӏымэ, ар си закъуэкӏэ си ехъулӏэныгъэкъым. Зэдэлэжьэныгъэ, зэдэщтэныгъэ узыншэращ ехъулӏэныгъэри къызыдэкӏуэр. Фӏыщӏэ хуэсщӏыну сыхуейщ апхуэдэ щӏыхьыцӏэм сыхуэфащэу къэзылъыта КъЧР-м и ӏэтащхьэ Темрезов Рэшид, социальнэ лэжьыгъэр зи нэӏэм щӏэт Суюнов Джанибек, ди министрми. Сахуэарэзыщ си лэжьэгъухэми, социальнэ ӏуэхущӏапӏэхэм я унафэщӏхэми, щылажьэхэми. Сыт субзыщӏкӏэ — гуапэщ уи гуащӏэр къащыгурыӏуэкӏэ, лъагэу къыщыхалъытэкӏэ», — жеӏэ ди псэлъэгъум. Абы къыдэкӏуэу, фӏыщӏэ хуещӏ и адэми, и анэми (и ахърэт нэху Тхьэм ищӏ). Псом япэу и щӏыхьыцӏэм, и нагъыщэм къыхуихьа гуфӏэгъуэр зыдигуэшари и адэ Адэмокъуэ Хьисэщ. Адэри икъукӏэ щыгуфӏыкӏащ пхъум и ехъулӏэныгъэхэм, къехъуэхъуащ нэхъыбэжкӏи, нэхъри елӏэлӏэнымкӏи. И илъэс 86-м емылъытауэ, акъыл жан зыбгъэдэлъ, нэгъуджэншэу газет напэкӏуэцӏхэр щӏэзыплъыкӏ, набдзэгубдзаплъэу щӏэзыджыкӏ Хьисэ ди тхыгъэр и гуапэ хъууэ иджыри зэ и бынымкӏэ дгъэгуфӏэфмэ дэри арэзы дыхъунущ.

Дауэ лэжьыгъэр фӏыуэ имылъагъуми, дауэ абы имытхьэкъуми, Мадинэ и унагъуэ щихьэжкӏэ лэжьыгъэ ӏуэхур лъэныкъуэ ирегъэзри, унэгуащэ къалэным пэроувэ. Щӏалэ хъарзынитӏ зэдапӏ и щхьэгъусэмрэ езымрэ. Щӏалэхэр ныбжьыщӏэ ныбжьхэм нэсащ, щхьэж и щэн, зыдихьэх ӏуэху иӏэжщ. Нэхъыжьыр творчествэм дехьэх, абы епха ӏуэхугъуэ зэхуэмыдэхэм, «Движение Первых» зэщӏэхъееныгъэм жыджэру холажьэ, усэ етх. Нэхъыщӏэр спортым, футболым дехьэх. Фӏы дыдэу тӏури зэреджэр а псоми хэплъхьэжмэ, хэт ищӏэрэ, я цӏэхэр мызэ-мытӏэу зэхэтхынщ иджыри. Абыкӏи дохъуэхъу.

Унагъуэр зэгурыӏуэрэ зэдэӏуэжу мэпсэу. И унагъуэм и гугъу ищӏкӏэрэ, фӏыщӏэ псори зригъэзу псалъэ гуапэ-хуабэхэмкӏэ псом япэу зыпэджэжыр и гуащэращ.

«Сабийхэр пӏынымкӏи, къешэкӏынымкӏи сыт щыгъуи зыкъытщӏигъэкъуащ, арыншэу зэман хуэдгъуэту, лэжьапӏэри зэдэтхьу сабийхэр зыхуей псоми хуэдгъэзэныр Iуэху хьэлъэ хъунут. Ноби ныжэби фӏыщӏэ хузощӏ, дызэпыщӏащ, дызэролъытэ. Езым и ныбжьыр щыхэкӏуэтам иджы дэ зыщӏэдгъэкъуэжын зэрыхуейм зы шэч хэлъкъым», — къыддогуашэ Мадинэ. Мыри абы и хьэл-щэныфӏагъым и зы щапхъэщ — нэхъыжьым пщӏэ хуэщӏын, жьыгъэм зыдэгъэшын, щӏэгъэкъуэн хуэхъун. «Уи лэжьыгъэм щызыхуэбгъэувыжа къыхуеджэныгъэу узытемыкӏ щыӏэ?» — ди зэпсэлъэныгъэм икӏэм доупщӏ ди псэлъэгъум.

Зы дакъикъи егупсысакъым жэуапым: «Сэ насыпышхуэ къыслъысауэ къызолъытэ фӏыщэу слъагъу лэжьыгъэм сызэрыпэрытым щхьэкӏэ. Егъэзыгъэкӏэ, зэмангъакӏуэу, щытхъупщӏэ къэплъыхъуэным и гупсысэм уихьу улажьэкӏэ, апхуэдэ лэжьыгъэм берычэт къыщӏыхьэнукъым, зыкӏи сэбэп ухъунукъым. Гудзакъэ — аращ си махуэ къэс и къыхуеджэныгъэр. Хамэми сыхуэгузэвэн, си къару къихь хуэсщӏэн! Ар схузэфӏэкӏрэ — сынасыпыфӏэщ», — хьэрэмыгъэншэщ Мадинэ и псалъэхэр. Апхуэдэщ и ӏуэху щӏэкӏэри: фейдэ къилъыхъуэкъым, щытхъу ежьэкъым, и гукъыдэжыр хузэфӏэкӏам елъытащ. «Къапщтэмэ, си лэжьэгъухэми, социальнэ ӏуэхущӏапӏэхэм щылажьэ дэтхэнэми яхэткъым гунэфгу щӏыӏэ. Арыншэуи, езыр, социальнэ ӏуэху пхуэхьынукъым», — къыпедзэж абы. — Къыпхуагъэфэща щӏыхьыцӏэ лъагэмкӏэ дынохъуэхъу, Мадинэ!

Абы къинэмыщӏауэ, ныбжь дахэм унэсащ, укъыщалъхуа махуэр куэд щӏакъым зэрыбгъэлъапӏэрэ! Ди гуапэщ апхуэдэ къэхъукъащӏэ хэӏэтыкӏахэр ди нобэрей зэпсэлъэныгъэм щхьэусыгъуэ хъарзынэ зэрыхуэхъуар. «Черкес хэкум» и редактор нэхъыщхьэми, гупми къыдбгъэдэкӏыу дынохъуэхъу: нэхъыбэжым ухунигъэс, уи щхьэми, жылагъуэми, узыщылажьэ къулыкъуми яфӏ къыхэкӏыу! Дрогушхуэ уэ пхуэдэ лъэпкъыпхъу щыпкъэхэм!

ТУАРШЫ Ирэ