ГукъэкIыжхэм зэщIаIэтэ

Черкесск къалэм щыпсэу КЪУЛ Мухьэдин Къамбот и къуэр 1940 гъэм мазаем и 13-м Псэукӏэ-Дахэ къуажэм къыщыхъуащ. И адэ Къамботрэ и анэ Шэидэтрэ быни 5 зэдапӏащ. Къулхэ я унагъуэми Хэку зауэшхуэм ижь бзаджэр къащӏимыхукӏэ къэнакъым. Нэгъуэщӏуи хъунутэкъым, атӏэ, бынунагъуэшхуэм къыщхьэщыт адэри, адэ къуэшхэри зауэр къызэрежьэу щыдашкӏэ, сабиитхур анэм и закъуэ къыхуэнэу, ахэр игъэшхэнри, зыми хуимыгъэныкъуэнри и щхьэзакъуэ гугъуехьу и пщэ къыщыдэхуэкӏэ.

Арами, бзылъхугъэ гуащӏафӏэр къикӏуэтакъым. Зэщӏипӏыхьащ цӏыкӏухэр, лъэкӏымкӏэ гъунэгъу сабийхэми запидзащ. — Гъаблэт. Андэгурэ, аму, пшхы хъуну щӏым къытекӏа сыт хуэдэри духъуэнщӏт. Си анэм хьэнтхъупс игъавэт, удзрэ псырэ мыхъумэ хэмыту. Ди уэредадэт жэгундэ гуэр къэдгъуэту е шэ еуа пӏащӏэр хэту хьэнтхъупс дигъэшхыфамэ. Зы махуэ гуэрым сымэжэлӏапэт, хьэнтхъупсми си гур хуэкӏуэтэкъым. Псори унэм щыщӏэкӏым, мамэ къыздрихари, здихъумари сцӏыхукъым, хьэтыкъ такъыр тӏэкӏунитӏэ къыкъуихри къызитащ, зыми езмыгъэлъагъуу сшхыну къызэлъэӏури. Хьэтыкъым сепӏэскӏурэ згъэтӏыгъуэурэ, сшхат. А хьэтыкъ такъырым и къэуатыр ноби си ӏум итщ, — игу къегъэкӏыж Мухьэдин. Абы къыдэкӏуэуи, уеблэмэ сабий хьэщыкъ япэ дыдэу зыхуищӏауэ щыта я гъунэгъу пщащэ цӏыкӏур, Кэпхэ Анютэ и гум къызэрыдохьеижри, абы ехьэлӏа хъыбар хьэлъэми дыкъыхегъэдаӏуэ. — Бынунагъуэшхуэт Кэпхэ, сабиитху щӏэст.

Я адэр зауэм дэкӏри хэкӏуэдат. Хуабжьу гугъу ехьхэт, мэжэщӏалӏэхэт. Зы махуэ гуэрым Анютэ ди дежкӏэ кърекӏуэкӏатэкъыми, сэ срежэкӏащ, щхьэусыгъуэр зэзгъэщӏэну. Сыздыщӏыхьа пэшыр кӏыфӏщ, къэбакъхэр зэхуэщӏащи. А кӏыфӏым къыхоӏукӏ: «шхын, шхын за-а-акъуэ», — Анютэ и макъ ужьыхыпар. Езы цӏыкӏу мыгъуэр фэнд ӏуащхьэу бэгауэ пӏэм хэлъщ. Сыкъыщӏэжыжри, хадэм сыхэлъэдащ. Анютэ гъаблэм къызэрезмыгъэлыфынуми, си нэпсхэр зыгуэрым къилъагъумэ «улӏкъым» къызэрызжаӏэнуми срахужьауэ, сыжэт, гъуэгуи лъагъуи сымылъагъужу… Къыкӏэлъыкӏуэ махуэм Анютэ дунейм ехыжащ. Кхъэм здыдахым лӏыхэм куэдрэ сакӏэлъыжа щхьэкӏэ, сыдагъэхьакъым.

Къулхэ я унэм нэмыцэхэр зэрыщӏэсари сабий гукъэкӏыж хьэлъэхэм ящыщщ. Зы махуэ гуэрым Мухьэдин и шыпхъу цӏыкӏур ӏейуэ гъыт. — Нэмыцэжьитӏ ди зы пэшым щӏэст, къытхэсыпэу. Зы махуэ гуэрым зыр тхэуэ щыст, мыдрейр къриунриууэ утыкум итт. Гъыр игу темыхуэжу, и кӏэрахъуэр сабийм и натӏэм ириубыдащ. Ар зылъэгъуа сэ и лъакъуэм зездзащи согуо, согъуэг. Модрейм, тхэуэ щысым ар къыщилъагъум, къеуэри къыӏуигъэкӏуэтащ, кӏэрахъуэри къыӏэщӏэуащ, ауэ, ди насыпти, сабийм техуакъым. Унэм къыщӏихущ, езыри къыщӏэкӏри, зы кӏэнфет иӏыгъыу ныщӏыхьэжащ. Ар сэ сымышхыу си шыпхъум щестым, аргуэру зы кӏэнфет къысхуишиящ. Ари си шыпхъум естауэ щытащ. Апхуэдэу зы унэм къыддыщӏэсащ нэмыцэхэр, ди зауэлӏхэр натезэрыгуэу ирахужьэжыхун. Уооо, ахэр сытым хуэдэу хъунщӏэпсынщӏэету щӏэӏэжат, Беслъэней лъэныкъуэмкӏэ яунэтӏу, — гукъэкӏыжхэм жыжьэ яхьыж Мухьэдин. Абы къыдэкӏуэу и нэгум къыщӏохьэж нэмыцэхэр къуажэм зэрыдэтари. «Яйкэ, яйкэ» жаӏэу къаущыхьт, ягъуэтыр зэщӏащыпэу», — жеӏэж дадэм. Апхуэдэ зы теплъэгъуэ дыхьэшхэнми дыхегъэдаӏуэ. — Бжьэ матэ зыплӏытху диӏэт. Ахэр щалъагъум, нэмыцэхэм матащхьэхэр трапхъуэтащ. Бжьэхэр къэпщӏри кърахужьащ нэмыцэжьхэр. Уэ мэгуо, мэкӏий, хэти автоматкӏэ бжьэм яхоуэ. Гужьеищати, я лъакъуэрыгъажэри ящыгъупщэри щӏэӏэжащ…, — дыхьэшхыу игу къегъэкӏыж дадэм.

Мухьэдин ецӏыхуж Псэукӏэ-Дахэ къуажэм, лъагапӏэм, бжьэпэм тета пушкэхэр, къуажэм дэсар, лъагапӏэхэм тесар, зэрыжиӏэжымкӏэ, нэмыцэхэм я нэхъ зызыгъэлӏ, нэхъ зызыгъэофицерхэрат. Лъэгум исауэ жеӏэж тезыр зытелъ (штрафник) нэхъ мыхьэнэншэ сэлэтхэр. Дауэми, зэхэуэ гуащӏэр япкърыкӏащ а щӏыпӏэм деж, дыдейхэм я текӏуэныгъэкӏи ӏуэхур зэпӏэзэрыт хъужат. Къул Мухьэдин ирогушхуэ а щӏыпӏэм щекӏуэкӏа зэхэуэ гуащӏэхэм щыхэкӏуэдахэм я фэеплъхэр ди къуажэхэм зэрыщыдагъэувам. «Ауэ, нобэр къыздэсым, зауэм и лъэужьхэр иджыри къагъуэт. Илъэс зытӏукӏэ узэӏэбэкӏыжмэ, зыгуэрым и хадэр къитӏу, къигъуэтащ сэлэт хьэпшып гуэрхэр. Къыщӏахщ еплъри, ар нэмыцэ сэлэтым и зауэлӏ жетону къыщӏэкӏащ. «Укъыщӏэмыкӏыу, уздыщӏэлъам кӏуэж», — жари щӏым щӏатӏэжащ», — къыддогуашэ абыкӏи ди псэлъэгъур. Зауэм и кӏыхьагъыххэкӏэ ирикӏуэщ, Берлин ӏэщэр щигъэтӏылъри, къигъэзэжащ Мухьэдин и адэм.

Мис апщыгъуэращ унагъуэм нэхъ жьышэгъуэ щигъуэтыжар. Мухьэдин игу къокӏыж и адэм щэкӏ тукышхуищ Германием къришу къазэрыхуэкӏуэжауэ щытар. Абы щыщ щэкӏыщхьэ ялъысащ фронтым къикӏыжам щӏэупщӏакӏуэ, лъагъунлъагъу къахуэкӏуа дэтхэнэми. Къулхэ я бынунагъуэм къинэмыщӏауэ, куэдым щыгъын фэилъхьэгъуэхэр къыхадыкӏри ягъэлэжьауэ щытащ апщыгъуэм икӏи ар икъукӏэ сэбэпышхуэ къахуэхъуащ псори щыӏэслъэсхэм. Мамыр гъащӏэм дэбакъуэу, цӏыкӏухэм еджэн щӏадзэжащ.

Классхэр мащӏэт, ныбжь зэхуэмыдэхэр зэхэпхъауэ зэхэсу еджэт, ӏэслъэст тхылъри, тетрадри, шакъэри. Арами, егъэджакӏуэ псэемыблэжхэм я фӏыщӏэкӏэ, сабийхэм щӏэныгъэ ирагъэгъуэтащ. Нагъыщэфӏ защӏэкӏэ еджа Мухьэдин егъэджакӏуэхэу нобэ зи цӏэ къриӏуэхэм: Гъубжокъуэ Хъаний, Жылэшххэ Нинэ, абы и дэлъхур, нэгъуэщӏхэми я фӏыщӏэшхуэ хэлъщ щӏэныгъэ зэрызрагъэгъуэтам. Мухьэдин ищхьэ еджапӏэр Ташкент къыщиухащ, инженер — механик ӏэщӏагъэр зригъэгъуэтащ. Жыӏэпхъэщи, Ташкент щыкӏуам щӏыгъуащ къэрэшей лъэпкъым къыхэкӏа, и классэгъуу щыта щӏалэ. Абы и ӏыхьлыгъэ гуэрхэр а лъэныкъуэмкӏэ щыӏэт, хэкум ирагъэкӏа къэрэшейхэм ящыщуи, ахэр екӏуэлӏапӏэ яхуэхъуащ. Щӏалитӏыр зэныбжьэгъугъэм хуэпэжу, я сом зэхэлъу щӏыпӏэ жыжьэм зэман кӏэщӏкӏэ щызэдыщыӏащ.

Арщхьэкӏэ, къэрэшей щӏалэм ищхьэ еджапӏэр къемыхъулӏэу къигъэзэжын хуей хъуащ. Апщыгъуэми, Мухьэдин ахъши къыхуигъэнащ, езым и цӏыхугъэхэм я дежи щӏигъэтӏысхьащ. Абыхэм езыхэм бын яӏэтэкъыми, уеблэмэ Мухьэдин къуэ ящӏыну къыщӏэхъуэпсу къраӏуэкӏащ. Арщхьэкӏэ, анэ-адэ зиӏэ адыгэ щӏалэм ар идакъым. Ищхьэ еджапӏэ нэужьым Къулыр щылэжьащ щӏыпӏэ зэхуэмыдэхэм, ӏэнатӏэ зэмылӏэужьыгъуэхэри зэрихьащ, илъэс 30-м щӏигъукӏэ Сыбырым щылэжьащ. Дэнэ дежи Мухьэдин цӏыхугъэ хэлъу зыщигъэлъэгъуащ. И гуащӏэдэкӏ илъэс лӏыщӏыгъуэ ныкъуэм щӏигъум къриубыдэу мащӏэкъым къэрал нагъыщэрэ Щӏыхь тхылъу, медалу къыхуагъэфэщар, и сурэтыр щӏыхь пхъэбгъухэм ену иралъхьэт. Урысейм гуащӏэдэкӏымкӏэ и ветеранщ. И нобэмкӏэ зыкъэбгъазэми, ехъулӏауэ, тхъэжу мэпсэу: щӏыгъущ и щхьэгъусэ Нинэ. Нини лэжьакӏуэшхуэ-псэуакӏуэшхуэщи, я ӏуэху фӏыуэ зэдагъэкӏуатэ.

Псэукӏэ-Дахэ хапӏэжьри хагъэкӏуэдэжакъым: дэгъуэу зэрагъэзэхуэжащ, хадэ ящӏэ, щӏыгу ялэжь, уеблэмэ Нинэ хадэм кърих хадэхэкӏхэр ешу, егъэфӏэӏури, гъэ псом я ӏэнэм текӏкъым. Ноби, мис, я пхъурылъху щӏалэр я хьэщӏэщи, ӏурощыпыхь, гъуэгу техьэжынум и хъуржыныр нанэм берычэту икъуами, ари фӏэмащӏэу мэпӏейтей… Хапӏэм теухуа псалъэмакъым дыщыхуэкӏуэкӏэ, иджыри зы гукъэкӏыжкӏэ Мухьэдин къыддогуашэ. Зэрыхабзэщи, ди нэхъыжьхэм къытхуаӏуэтэжхэр щыхьэт тохъуэ зэман жыжьэхэм къекӏуэкӏа политикэр сыт щыгъуи захуэрэ пылъхьэншэу зэрыщымытам. Апхуэдэ зы щапхъэщ мыри. Мухьэдин и адэшхуэм Совет зэманым щыгъуэ и уни-хапӏи трахауэ щытащ, лажьэрэ шхэжу, мылъку такъыр иугъуеяуэ зэхуэщӏауэ зэрыпсэум нэхъ пылъхьэ имыӏэу.

Иужьым пэжыгъэр тепщэ хъужри, хапӏэр къратыжауэ щытащ. Ауэрэ Мухьэдин и адэм хапӏэр псэупӏэ хуэхъуащ, ауэ аргуэру тынш хъутэкъым и псэукӏэр, къеныкъуэкъут, нэӏэ къытрагъэтт. Апщыгъуэм еуэри, унэр зэкӏэ зэтрихщ, зэпкърихри ищэжауэ щытащ. Хэку зауэшхуэм и кӏыхьагъыххэкӏэ ирикӏуэу, хэкум къыщигъэзэжым, хапӏэр щӏэрыщӏэу иухуэжри, гъащӏэм пищащ. Мис а хапӏэращ нобэ Мухьэдинрэ и щхьэгъусэ Нинэрэ пщӏэ хуащӏу, елӏалӏэу зэрахьэр. Мухьэдин езыр гъэщӏэгъуэныщэщ, политикэм дэгъуэу хогъуазэ, футболыр и щӏасэщ, уеблэмэ разряд иӏэщ. Зэгурыӏуэныгъэр зи унагъуэ жыхафэгум темыкӏыу псэуа зэщхьэгъусэхэм зэдапӏащ бынищ, абыхэм къащӏэхъуэжащ къуэрылъху-пхъурылъхухэр. Сыту хъуэпсэгъуэ ахэр псори дадэ-нанэм я пащхьэ, я унагъуэ жьэгум къыщихьэкӏэ! Апщыгъуэхэм тӏуми хьэкъыу зыхащӏэ я гъащӏэр нэд зэрымыхъуар, гугъуехьу зэдагъэва псори бынкӏэ, бынырылъхукӏэ къазэрыпэджэжар. — Зы закъуэщ нобэ сигу къеуэр: СВО зауэращ. Армыратэмэ, псори хьэлэмэтт. Е унэжыхэн, си сабиигъуэм зауэ щыӏащ, ноби, си жьыщхьэм зауэ йокӏуэкӏ. Ди дуней дахащэрэ тыншым апхуэдэр къэхъун хуеякъым, — игу къеуэмкӏэ къыддогуашэ дадэр. — Си адэшхуитӏри лӏыщӏыгъуэм щӏигъукӏэ псэуащ. Ауэ апхуэдизи, мопхуэдизи жысӏэкъым сэ. Нобэ сызэрыува ныбжьымкӏэ сыарэзыщ. Сымысымаджэу, быным сатемыхьэлъэу, си лъэ сызэрихьэрэ си акъыл ситу си иужьрей махуэм сыхуэкӏуэмэ аращ си хъуэпсапӏэр, — къыщIегъуж дадэм. Цӏыхур жьы щымыхъур и акъылыр жану, ихъуреягъым къыщыхъум хуэмыгунэфу, зэпэшэчауэ щыбгъэдыхьэфрауэ жаӏэ.

А псори Мухьэдин дэтлъэгъуа фӏыгъуэщ. А псоми я щхьэжщ и нобэ гъащӏэ зэтегъэпсыхьар, и бынунагъуэ хьэлэмэтыр. Алыхьым иджыри куэд къыпхупищэ, ди нэхъыжьыфӏ!

ТУАРШЫ Ирэ