ГъащIэщIэ ухуэным хуэпсэуа

Черкес автоном областым и жылагъуэ Iуэхузехьэ, ди щIыналъэм и щIэныгъэлI пажэхэм ящыщ АСТЭЖЬ Кърым Лэш и къуэр Хъумэрэ къуажэм дэс мэкъумэшыщIэ унагъуэм къихъухьащ 1895 гъэм накъыгъэм и 17-м. Езым нэмыщIу быних яIэт адэ-анэ Лэшрэ ФатIимэтрэ.

Тынштэкъым апхуэдиз сабий упIыныр, бгъэсэныр, илъэсищэ зауэжьым ижь зыщIихуа псэукIэр къэIэтыжыным удэхъуурэ гъащIэ гъуэгу захуэ ахэр тебгъэхьэныр. Кърым Iущ цIыкIуу, набдзэгубдзаплъэу къэхъут. 1907 гъэм ар щIохьэ къуажэм дэта классищ еджапIэм. Мыбдеж абы зыкъыщегъэлъагъуэ гурыхуэу, куэдкIэ узыщыгугъ хъун еджакIуэу. 1910 гъэм ехъулIэныгъэфI иIэу еджапIэр къеухри, Мейкъуапэ дэт дзэ техническэ училищэм щIотIысхьэ.

А зэманым училищэм и студента Хъуэжь Мыхьмуд зэритхыжамкIэ, Астэжьыр нэхъыфI дыдэу еджэ бгырысхэм ящыщащ. ЦIыху щыпкъэт, ныбжьэгъу пэжт, кIухьэн, нэмыс зыхэлъ ныбжьыщIэт ар. Жыджэру хэтт училищэм и жылагъуэ гъащIэм, сыт щыгъуи щыгъуазэт Хэкум, Ищхъэрэ Кавказым къыщыхъу-къыщыщIэхэм. Мыбдеж япэ дыдэу абы щызэхех Урысейм щекIуэкI классовэ зэпэщIэуэныгъэхэм я хъыбар. Екатеринодар щызэхаубла революцэ зэщIэхъееныгъэр Мейкъуапэ къыщынэсым, студентхэр щхьэихауэ тепсэлъыхьын ирагъажьэ лэжьакIуэхэм ятелъ хьэзабым, абыхэм я мыарэзыныгъэм къыхэкI зыкъэIэтыныгъэхэм, империалистическэ зауэ бзаджэм къэралымрэ цIыхухэмрэ къахуихь нэщIэбжьэм, 1914 гъэм Мейкъуапэ щекIуэкIа «маевкэм». 1918 гъэм Кърым ехъулIэныгъэ хэлъу училищэр къеух.

А гъэ дыдэм и гъэмахуэми щIыуэпс хъугъуэфIыгъуэхэр къэхутэным елэжьу Екатеринодар къыщызэрагъэпэща геолог гупым хэту Баталпашинск округым къагъакIуэ. Шынагъуэншэтэкъым ди лъахэм ущылэжьэныр: атIэ, граждан зауэр гуащIэу екIуэкIт, дзэ хужь хьэщхьэрыIуэхэр къущхьэхэм щызэрызехьэт. Октябрьскэ революцэшхуэм район купсэхэм кърипхъэнкIыкIа контрреволюционерхэм Баталпашинскыр я епсыхыпIэт. Кърым гукIи псэкIи илъагъу хъутэкъым дзэ хужьхэр, залымыгъэу зэрахьэр къыгурыIуэти. Ар фIыуэ зыцIыхуу щыта, граждан зауэм хэта Воронкин Фёдор итхыжыгъат Астэжьыр япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ совет властым и телъхьэу къэуву, ар гъэбыдэнымкIэ, къизэуахэр хъумэнымкIэ илъэкI къызэримыгъэнар. Къапщтэмэ, 1918 гъэм и бжьыхьэ щIыIэм, бийм ирихужьа дзэ плъыжь отряд цIыкIум зыгъэпщкIупIэ къыхуегъуэтри, бзаджэнаджэхэр гъуэгу пхэнж трегъэхьэ.

1920 гъэм и гъатхэпэм граждан зауэр еух. МащIэ ищIэкъым Кърым совет властыр Хъумэрэ къуажэм щыгъэбыдэным хуэунэтIауэ. Жыджэру хэтщ продразверсткэр гъэзэщIэным, щIэпхъаджагъэхэр къызэтегъэувыIэным, и къуажэр хъумэныр къызэгъэпэщыным и гуащIэ ин хелъхьэ, ирегъэкIуэкI политикэ цIыхубэ, гурыгъэIуэныгъэ лэжьыгъэшхуэ. Ар къуажэдэсхэми шахтерхэми яIэт я чэнджэщэгъуу, дэIэпыкъуэгъуу. Кърым фIыщIэшхуэ бгъэдэлъщ хъумэрэдэсхэр Совет властым и телъхьэу зэрыщытамкIэ, контрреволюцэм зэи зэрыхамышытIамкIэ.

Муслъымэн диным и лIыкIуэхэу совет властыр зымыдахэм щысхьырабгъу имыщIэу йобгъэрыкIуэ. Къуажэдэсхэр нэIуасэ хуещI компартым иригъэкIуэкI лъэпкъ политикэм, доIэпыкъу къуажэм щызэфIэувэжа Советым и тхьэмадэ Жэгуэтэн Шэмсэдин: къэрал хабзэхэм, революцэм къизэуа хуитыныгъэхэм цIыхубэр щегъэгъуазэ. Хъумэрэ къуажэм и гуащIэрыпсэухэр къэралыгъуэшхуэм и ухуэныгъэм, и жылагъуэ гъащIэм хэшэным Кърым куэд хищIыхьащ, япэрей къуажэ комсомол къудамэхэр къызэзыгъэпэщахэми яхэтащ Астэжьыр. 1922 гъэм Къэрэшей-Черкес автоном областыр къэхъуа нэужь, ар трагъыхьэ Хъумэрэ округым и щIыгу къудамэм и унафэщIу, окрисполкомми хагъыхьэ. ЩIыгур беижьхэм, уэркъыжьхэм къатехынымкIэ, ар мэкъумэшыщIэ гугъуехьакIуэхэм яхуэгуэшынымкIэ Iуэхушхуэ зэфIех.

Зи лэжьыгъэр фIыуэ зылъагъу техник ныбжьыщIэр 1942 гъэм и щIымахуэку мазэм Къэрэшей-Черкесым и щIыпIэ хъызмэтым и унафэщIым и дэIэпыкъуэгъу ящI. Куэд ещIэ ди областым и цIыхубэ хъызмэтыр зэфIэгъэувэжынымрэ зегъэужьынымрэкIэ. Зэман кIэщIкIэ абы и унафэм щIэту областым ит тхъу, пхъэ заводхэр зэфIагъэувэж, промышленнэ предприятэхэми зыкъаIэтыж. Шахтэхэр утIыпщыжыным, ахэр зыхуэныкъуэ оборудованэмкIэ узэдыным, шахтерхэм я псэукIэр, я зэIузэпэщыр къэIэтыным и гуащIэфI трегъэкIуэда. КIуэ пэтми и щIэныгъэмрэ и IэщIагъэмрэ хегъахъуэ, абы къыдэкIуэу и Iуэху еплъыкIэми зеужь. 1924 гъэм фокIадэм и 26-м Астэжьыр партым хэтхэм я кандидату ящтэ. Дзыхьышхуэ кърагъэзкIэрэ, 1925 гъэм щIышылэм и 14-м ар хагъыхьэ Къэрэшей-Черкес облисполкомым. Советхэм я ещанэ зэхуэсу а мазэ дыдэм зэхэтам къыщопсалъэ щIыпIэ хъызмэтым теухуауэ.

1925-1926 гъэхэм Астэжьыр областым и лэжьакIуэфIхэм ящыщ зыуэ къалъытэ. ЗэфIэкI ин зэриIэр къыхалъытэри, 1926 гъэм гъатхэпэм КъэрэшейЧеркесым и облисполкомым и тхьэмадэм и къуэдзэу ягъэув — мэлажьэ Черкес лъэпкъ округыр къызэзыгъэпэща комиссэм и тхьэмадэу. Советхэм я езанэ щIыналъэ зэхуэсу накъыгъэм и 23-м зэхэтам ар хех зыгъэзащIэ комитетым и тхьэмадэу. Хэтщ партым и оргбюроми, къэрэшей облисполкомми, Баталпашинск райисполкомми. Япэрей махуэхэм къыщыщIэдзауэ гу лъатэ хэлъэт, зэфIэкI зиIэ унафэщIу ар зэрыщытым. Облисполкомым и лэжьыгъэр къэIэтыным псэемыблэжу зэрыпылъым къинэмыщIауэ, Кърым совет цIыхубэм и лэжьыгъэм и фIагъыр къэIэтыныр, IуэхущIапIэ тхылъхэр лъэпкъыбзэкIэ зэрахьэу гъэпсыныр, гуащIэрыпсэухэр жылагъуэ гъащIэм ешэлIэныр нэхъыщхьэу къыхелъытэ абы Iуэхум икIи хуабжьу къыщхьопэ лъэпкъыбзэ зэхуэмыдэхэр фIы дыдэу зэрищIэр. Астэжь Кърым гулъытэшхуэ хуещI округым и промышленностыр къэIэтыным. Чырбыш, кхъуэщын, пхъэ, тхъу заводхэр къуажэхэм къыщызэIуех, абыхэм щылэжьэнухэр здагъэхьэзыр курсхэр къызэрегъэпэщ. Куэд ещIэ щIыпIэм щыпсэу лъэпкъхэм къахэкIахэр промышленностым хуэгъэлэжьэнымкIэ.

1927 гъэм Къылыш къуажэм (ПсэукIэ-Дахэ) щаузэд бзылъхугъэхэр здэлэжьэну цызэIущэ лъэщапIэр. Ахэр промышленностым ирашэлIэн мурадкIэ экскурсхэри ирагъэкIуэкIын щIадзэ, я щIэныгъэм храгъэгъэхъуэн папщIэ бзылъхугъэхэр яунэтI Ростов, Таганрог дэт промышленнэ предприятэхэр къаплъыхьыну. Щэнхабзэм епха ухуэныгъэхэмкIи Iуэхушхуэ зэфIех Астэжьым. Мыр хуабжьу гугъуехь зыпылъ Iуэхути, Черкес автоном областым цIыхуу исым я процент 94-р щIэныгъэ тэрэз ямыIэу къызэрынэр игу къеуэт. Еджауэ щыIэ бзылъхугъэхэм я бжыгъэр зы процентми нэстэкъым.

Щэнхабзэ-узэщIыныгъэ къулыкъущIапIэхэр, еджапIэхэр, щIэныгъэншагъэр здагъэкIуэдыж щIыпIэхэр къызэгъэпэщыным окрисполкомым зрет, къущхьэдэс бзылъхугъэхэм яхуеухуэ гъэсэныгъэмрэ егъэджэныгъэмрэкIэ лэжьыгъэ здрагъэкIуэкI хъун унэ. Кърым и фIыщIэ зэрыхэлъыр къыхэгъэщыпхъэщ адыгэ тхыгъэр хьэрып графикэм къикIыу латиным зэрыхуэкIуам, уеблэмэ ар икIи и тхьэмадащ алыфбеищIэр зэхэлъхьэнымкIэ хаха комиссэм. Псом хуэмыдэу Кърым пылът областым и бзэ щIэныгъэр пэрыуэгъуншэ щIыным. Арати, кърегъэблагъэ лингвист-кавказыдж Яковлев Николай, тхыдэдж Шиллинг Евгений, абазэбзэм елэжьэну — СССР-м щIэныгъэхэмкIэ и Академием и щIэныгъэрылажьэ Генко Анатолий сымэ, нэгъуэщIхэри. «СыныволъэIу, ныбжьэгъу Генко Анатолий и пщэ къралъхьа Iуэхур игъэзэщIэфын папщIэ зыхуэныкъуэ псори хуэфщIэну», — захуегъазэ абы абазэ къуажэхэм я Советхэм я тхьэмадэхэм. Кърым и нэIэ трихтэкъым IэщIагъэлIхэмрэ щIэныгъэлIхэмрэ гъэхьэзырыным, лъэпкъ къэс нэрыбгэ зыбжанэ игъакIуэти щригъаджэт РСФСР-м и курыт, ищхьэ еджапIэхэм. Псалъэм и хьэтыркIэ, 1928 гъэм ди хэкуэгъу 300-м нэс щIэст Ростов, Москва, Ленинград, Грознэ къалэхэм дэт институтхэм. Астэжьым куэд ещIэ классовэ зэпэщIэтыныгъэ екIуэкIым деж гуащIэрыпсэухэр гъуэгу захуэ тешэнымкIэ, лIакъуэлIэш зэбииныгъэр гъэкIуэдыжынымкIэ. Бгырыс бзылъхугъэхэр мэкъумэш лэжьыгъэм дегъэхьэхыным зэрегугъум къыхэкIкIэ, 1928 гъэм окрисполкомым и унафэкIэ къызэрагъэпэщ абыхэм я лэжьэкIэмрэ я псэукIэмрэ зэпэщ зыщI комиссэ.

Экономикэ, щэнхабзэ зэпыщIэныгъэхэр лъэпкъ гъунэгъухэм зэхуаIэу егъэпс. Апхуэдэ зэпыщIэныгъэхэр Черкес автоном округым хуиIэ мэхъу Абхъаз, Къэбэрдей, Къэрэшей щIыналъэхэм. 1926 гъэм Астэжьым мыпхуэдэу хуетх Абхъазым и Совнаркомым и тхьэмадэ Лакобэ Нестор: «Дэ, Черкес автономием и къулыкъущIэхэм, нэхъ къалэн нэхъыщхьэу щыIэхэм ящыщу къыдолъытэ Абхъазымрэ дэрэ сату зэтщIылIэу дыхъуныр». Куэд дэмыкIыу Къэбэрдеймрэ Абхъазымрэ еджакIуэ ягъэкIуэн ирагъажьэ адыгэ, абазэ лъэпкъхэм я щIалэгъуалэр.

— ЗэфIэкI зиIэу, къызэгъэпэщакIуэ бэлыхьу щытащ Кърым, — игу къигъэкIыжт абы дэлэжьа, 1927 гъэм Абазэ-Нэгъуей район Советым и исполкомым и тхьэмадэу щыта Казов Къурмэн-Алий. — А лъэхъэнэм къытхэтакъым абы пэхъун лэжьакIуэ. ПщIэшхуэ къыхуащIт къыдэлажьэхэми, мэкъумэшыщIэ гуащIэрыпсэухэми… Хьэрычэт ин абы зэрехьэ Черкес автоном округыр областым хуэгъэкIуэнымкIэ. Мызэ-мытIэу а Iуэхугъуэр абы къыщеIэт крайисполкомым, РСФСР-м и ВЦИК-м я пащхьэм.

Накъыгъэм и 17-м Кърым трагъыхьэ Черкес автоном областым и облисполкомым и тхьэмадэу, партым и обкомым и президиумым хохьэ. ХэгъуэгущIэм и экономикэмрэ щэнхабзэмрэ загъэужьынымкIэ исполкомым хузэфIэкI къигъанэкъым. 1928 гъэм областым ит хъызмэтхэм я процентипщIыр колхозым хэтт. 1928-1930 гъэхэм Кърым жыджэру хэтщ кулакхэм ебгъэрыкIуэным: гъавэ пут мин бжыгъэхэр классовэ бийхэм къытрахри къэралым ират. Астэжьыр мэхъу Черкес областым и жылагъуэ Iуэхузехьэ цIэрыIуэ. 1926- 1929 гъэхэм округым, итIанэ областым и Советхэм я зэхуэсищ екIуэкIам жану холэжьыхь, абыхэм къыщопсалъэ.

ЛэжьакIуэ нэсу и цIэр ягъэIу партым и Ищхъэрэ-Кавказ крайкомымрэ крайисполкомымрэ. Ар я делегату щытащ Советхэм я II-нэ, III-нэ, Урысейпсо Советым и XIV-нэ, СССР-м и Советхэм я IV-нэ, V-нэ зэхуэсхэм. Ар фIыуэ къацIыхут партым и Ищхъэрэ-Кавказ крайкомым и секретару лэжьа Микоян Анастас, крайисполкомым и тхьэмадэ Богданов Пётр, 1927-1930 гъэхэм партым и Ищхъэрэ-Кавказ крайкомым и секретару лэжьа Андреев Андрей хуэдэхэм. Иужьрейм и дэIэпыкъуныгъэкIэ ар щIохьэ Тимирязев и цIэр зезыхьэ мэкъумэшхъызмэт академием механикэмкIэ и къудамэм. Академием щеджэм, сыт щыгъуи хуэдэу, щIэныгъэщIэ зэгъэгъуэтыным хуэпэбгъащ икIи ехъулIэныгъэфIхэр къилъэщащ.

Абы гу къылъетэ мыбдеж лекцэ къыщеджэ ухуакIуэшхуэ, Днепр дэт гидроэлектростанцым и проектыр зыщIа академик Александров Иван. 1932 гъэм Кърым тху защIэкIэ академиер къеух. 1932 гъэм жэпуэгъуэм и 10-м ар хэтщ Днепрогэсыр утIыпщыным. Къигъэлъэгъуа щIэныгъэ куум, къызэгъэпэщакIуэ гъуэзэджэу зэрыщытым папщIэ академием и аспирантурэм къыщагъэнэж. Мыбдеж ар йолэжь «ЩIыгу лэжьыгъэхэр зэуIу щIын» темэм. 1934 гъэм Къалмыкъ БетIал и лъэIукIэ макIуэ Бахъсэн гидроэлектростанцыр здащIым. Илъэс ныкъуэкIэ жану абы хэтщ, ехъулIэныгъэ хэлъу и диссертацэр 1936 гъэм пхегъэкI. Академием щеджэм Астэжьым зэи игу ихуакъым адыгэщIым хуиIэ пыщIэныгъэ иныр. Черкес автоном хэгъуэгум ифI зыхэлъ Iуэху фIэкI зэрихуакъым.

Псоми ящIэт Москва, СадовоСпасскэ уэрамым тет, зи № 462 унэм и 65-нэ фэтэрым ар зэрыщыпсэур. И деж дапщэщи ущрихьэлIэнут ВЦИК-м хэтхэу Санглибаев Зэбыт-Джэрий, Жэгуэтэн Нарыч, Черкес автоном областым и лIыкIуэу Карасов Сеит-БетIал, Къэрэшей автоном областым и лIыкIуэхэу Курджиев Къурмэн-Алий, Алиев Умар, Батчаев Мыхьэмэт, Балахонов Яков, Дэкумэ Тыркубий, Казов Къурмэн-Алий, Калмыковэ Антонинэ сымэ. Коммунист Астэжьыр, дэнэ лэжьапIэ ямыгъэкIуами, сыт хуэдэ Iуэху пэрымытами, гукъыдэжыр и бэу, псэемыблэжу, парт щыпкъагъэр хэлъу и Хэкум, Совет цIыхубэм, адыгэ лъэпкъым хуэлIыщIащ…

… МакIуэ зэманыр. Махуэ къэс къыпхуэмыцIыхужыну зехъуэж ди хэгъуэгум. Кърым зыщIэхъуэпсу щыта гъащIэщIэр куэд щIащ абы и иджырей лъахэгъухэм къызэрытлъысрэ. А псоми лъабжьэ хуэзыгъэтIылъа, зи щIэныгъэрэ зэфIэкIрэ щымысхьу къыдэзыта Астэжь Кърым и фэеплъыр адэкIи псэунущ.

Зыгъэхьэзырар ЛЫХЬ Тимурщ