ФIыщIэ пхудощI, Лерэ!

Мы гъэм шыщхьэIум (августым) и 8-м къыдэкIа «Черкес хэку» газетым и зы напэкIуэцI теухуауэ щытащ ди къуэшыфI, адыгэ лъэпкъым и бын щыпкъэ, усакIуэ, тхакIуэ къызэрымыкIуэ Дыгъужь Къурмэн къызэралъхурэ илъэс 85-рэ зэрырикъум. Абы ихуа тхыгъэ къэс: ар усэ е гукъэкIыж ирехъу, дэтхэнэми аргуэру IупщIу уагъэлъагъуж Къурмэн къызыхэкIа адыгэ лъэпкъыр фIыщэу зылъагъу адыгэлIу, зэчиишхуэ зиIэ усакIуэу, тхакIуэу зэрыщытар. ИкIи абы и къекIуэкIыкIам, тхыгъэу и IэдакъэкъыщIэкIам ущриплъэжкIэ, уи гупсысэр хуэмыкIуэнкIэ Iэмал иIэкъым ар зэрыпсэуа зэманым игъуса, и щхьэгъуса, адыгэ бзылъхугъэм и щапхъэу дунейм тет Лерэ.

ЖаIэ хабзэщ: «ЛIыгъэ къызыкъуэкI, ехъулIэныгъэ хьэлэмэт зыIэрызыгъыхьэ дэтхэнэ цIыхухъуми и щIыб къыдэтщ бзылъхугъэ». Абы къикIыр аращи, цIыхухъум сыт хуэдэ ехъулIэныгъэ иIэ хъуми, шэч зыхэмылъыр аращи, абы бзылъхугъэм и фIыщIэшхуэ хэлъщ. АтIэ, ар щынэрылъагъущ Къурмэнрэ Лерэрэ я деж. ФIы дыдэу сыщыгъуазэщ а тIум я кум илъа зэхущытыкIэр зыхуэдам: пщIэрэ щIыхьрэ зэхуаIэу, зым Iэпыхур адрейм къищтэжу, тIуми я псэр зы чысэм илъу зэрыпсэуам, Лерэ сыт и лъэныкъуэкIи Къурмэн и дэIэпыкъуэгъуу, ар зыгъэгушхуэу, унэтIыныгъэ тэрэз езыту, лъэщтэгъу щыпкъэ хуэхъуу зэрыщытам.

Лерэ псэуфынутэкъым нэгъуэщIу. Абы и гъащIэ псом уриплъэжми, апхуэдэ гъэсэныгъэщ игъуэтари, апхуэдэ гъуэгущ зытетари. Сыт щыгъуэ зэмани ар щытщ IуэхуфIхэмкIэ щIэгъэнауэ. Зы махуи пщIэншэу игъакIуэкъым жыпIэми ущымыуэну аращ. Сыт щыгъуи пылъащ, ноби пылъщ гъащIэм езым и увыпIэ щиIыгъыным, зэманым декIуу псэуным. Лерэ къиухащ Москва щэнхабзэмкIэ дэт къэрал институтыр. Абы къыкIэлъыкIуащ Ставрополь дэт мэкъумэш институтыр. Щеджащ Москва КПСС-м и ЦК-м бэдаущ щIэныгъэхэмкIэ щыIэ Академием.

Мыри къэбгъэлъэгъуэну хьэлэмэтщ: Горький М. и цIэр зезыхьэ Москва дэт Литературэ институтыр Къурмэн къиухауэ щытамэ, а институт дыдэм и аспиранту щытащ Лерэ икIи и диссертацэ лэжьыгъэр зытриухуари Къурмэн и творчествэращ. АтIэ, игъуэнэмысу тхэкIыжа усакIуэм, тхакIуэм и творчествэр хэт нэсу ицIыхуфыну и щхьэгъусэм хуэдэу! Апщыгъуэми зи гугъу сщIыр Къурмэн и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэхэм я закъуэкъым. АтIэ, усакIуэм и Iэпэ къыщIэмыкIауэ игу илъахэри, нимыгъэсауэ къэнахэри зэрицIыхуращ. Абы и закъуэкъым. Лерэ хуэдэу зыми ицIыхукъым и щхьэгъусэр зыщIэхъуэпсари, мураду иIари, гуфIэгъуэ къыхуэзыхьари, усакIуэм игу пцIанэм уIэгъэ езыхыну пылъари. Лерэ и диссертацэм уасэшхуэ хуащIауэ щытащ а Iуэхугъуэм хэтахэм. Лерэ и гуащIэдэкI гъуэгуанэр нэхъыщхьэу зэпхауэ щытар Черкесск къалэм дэт епщыкIуханэ еджапIэращ. Абдеж щылэжьащ еджакIуэхэм урыс, нэгъуэщI къэрал литературэр яригъэджу. Ауэ абы зэрыщылажьэ къудеймкIэ къэмыувыIэу, республикэм и бэдаущ-социальнэ гъащIэми жыджэру хэлэжьыхьащ. Ноби хожаныхь лъэпкъ Iуэхум… Еш имыIэу хэтщ зэIущIэ зэхуэмыдэхэм, псом хуэмыдэу лъэпкъ Iуэхум здытепсэлъыхьхэм, республикэр зэрыгушхуэ и бынхэр здагъэлъапIэ зэхуэсхэм,  нэгъуэщI щIыпIэ къикIыу къэкIуа цIыху цIэрыIуэхэм здахуэзэхэм. Сыт щыгъуи жьы щIэту, акъылрэ щIэныгъэрэ зэриIэр далъагъуу, ерыщагърэ тепыIэгъуэрэ хэлъу, апщыгъуэми езым и гупсысэкIэрэ и Iуэху еплъыкIэрэ иIэжу…

Ар яхоувэ республикэр, лъэпкъыр зэрыгушхуэ и бын пажэхэм. Апхуэдэу Лерэ и зэфIэкIхэр ину зэрыщытым ущегупсыскIэ, уигу къокI: сыт а псом я къыхэкIыпIэр, я къежьапIэ хъуар, жыпIэу. ИкIи абы и жэуапым ущылъыхъуэкIэ гу лъомытэнкIэ Iэмал иIэкъым ар къызэрыхъухьа унагъуэми, здеджами, гъащIэ гъуэгум теува нэужь ича лъэбакъуэхэми епхауэ зэрыщытым. АтIэ, шэчыншэр аращи, ахэр псори зэпхащ, къуэпс псомкIи зэпыщIащ. Абы и лъэныкъуэкIэ Лерэ убгъэдыхьэми, щыIэщ зи гугъу пщIы хъун куэд.

Къапщтэмэ, Лерэ къихъухьащ Налшык пэмыжыжьэу щыIэ Старэ Шэрэдж къуажэм щыпсэу Тхьэзэплъхэ я унагъуэу уей-уей жезыгъэIам. И анэ Чэдихъан нартыху зыгъэкI звено нэхъыфIхэм ящыщ зым и пашэу щытащ. Къуажэдэсхэм фIыуэ яцIыхуж Хэку зауэшхуэм и илъэсхэм, нэмыцэхэм колхоз мылъкур зэрапхъуэн щыхъум, а мылъкур къуршхэм щызыгъэпщкIуахэм а бзылъхугъэр жану зэрахэтар. Партизанхэм япыщIауэ зэрыщытым папщIэ нэмыцэхэр иужь итащ ар яубыдыну. Ауэ Чэдихъан бийм щахъумащ езым хуэдэ цIыху псэ къабзэ зиIэхэм. Лерэ и адэ Мысэди партизанхэм ядэлажьэт. Колхозым и тхьэмадэу щыткIэрэ, мащIэкъым зэфIихар фронтым щыIэхэр ерыскъыкIэ къызэгъэпэщыным хуэгъэзауэ. Езым Сталин хуигъэкIуа телеграммэм иритхауэ щытащ танк колоннэм халъхьэн папщIэ и мылъку дыдэм къыхихыу сом мин 30 зэригъакIуэр… Апхуэдэ анэ-адэм къащIэмыхъуэнкIэ Iэмал иIакъым Лерэ хуэдэ бын хьэлэмэтхэр. АбыкIэ щапхъэу къэпхьыну ирокъу Къэбэрдей-Балъкъэрым къыщымынэу Ищхъэрэ Кавказ псом щыцIэрыIуэ, игъуэнэмысу дунейм ехыжа и дэлъху Тхьэзэплъ Хьэсэн.

Ар тхакIуэ икIи усакIуэ цIэрыIуэт. Тхэным щIыгъуу, ар жану хэтащ лъэпкъ Iуэхур къэIэтыным, нэгъуэщI къэрал къыщыхута ди лъэпкъэгъухэм яхудиIэ зэпыщIэныгъэр гъэбыдэным. А псор къалъытэри, Хьэсэн хагъэхьауэ щытащ Дунейпсо Адыгэ Академием. Щытащ Къэбэрдей-Балъкъэрым и тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ я Правленэм и тхьэмадэу. Иужьрей зэманым унафэ хуищIащ урысыбзэкIэ республикэм къыщыдэкI «Литературная Кабардино-Балкария» журналым. Апщыгъуэм ар сыт хуэдизу къыпыщIауэ щыта ди лъахэм! Журналым и къыдэкIыгъуэ къэс жыпIэми хъуну, абы къытридзэт ди хэгъуэгум щыщ усакIуэхэмрэ тхакIуэхэмрэ я IэрыкIхэр. Хьэсэн и гулъытэр нэсу зыхэзыщIахэм сэри сащыщщ. МащIэкъым абы си тхыгъэу журналым къытригъэхуар. Абы къинэмыщIауэ, сщыгъупщэжыну къым Урысей Федерацэм и тхакIуэхэм я Союзым сыхыхьэн щыхъум (ар тохуэ 1991 гъэм, апщыгъуэм абы ухыхьэныр Iуэху къызэрыкIуэтэкъым), ар къызэрысхуэгузэвар…

Хьэсэн хуэдэ къабзэу гъащIэм езыхэм яхуэфэщэн увыпIэ щаубыдащ Тхьэзэплъхэ я унагъуэм къихъухьа бын псоми. Лерэ унагъуэ ищIэн щыхъуми, абы и гъащIэр епха хъуащ Хъумэрэ къуажэр зэрыгушхуэ Дыгъужьхэ, псори дызэрыгушхуэ Къурмэн щхьэгъусэ хуэхъури… ЗанщIэу икIи щхьэихауэ жысIэнщи, тхакIуэ, усакIуэ псоми фIыуэ доцIыху икIи фIыщэу долъагъу Лерэ. Сыт щыгъуи дгъэщIагъуэт ар и щхьэгъусэм сыт и лъэныкъуэкIи лъэщтэгъу зэрыхуэхъур. Ноби жыдоIэ: Къурмэн и тхылъ къэс щыгъэтауэ, и тхыгъэ къэс а бзылъхугъэм и гум, и псэм, и гуащIэм щыщ Iыхьэ хилъхьащ. Хэт ищIэнт, Къурмэн дунейм ехыжу Лерэ и закъуэу къыщынам, а бзылъхугъэ цIыкIум апхуэдиз гуащIэрэ къарурэ къыкъуэкIыну! Ар щIыжысIэри Къурмэн дыгъэ-щыгъэкIэ зэджэу щыта бынитIыр езым и закъуэ къыщыхуэнэм къыкъуэкIа лIыгъэращ. И бгыр щIикъузэри, тIури лъэ тригъэуващ.

Заур ищхьэ еджапIэ къиухри, инженер IэщIагъэр зригъэгъуэтащ. Зарэ зыкъыкIэригъэхуакъым и дэлъхум: абыи ищхьэ еджапIитIым IэщIагъэ щызригъэгъуэтащ. Илъэс тIощIым щIигъужауэ, Германием и Дрезден къалэм Iуэху щещIэ: егъэджэныгъэ Iуэхум пыщIащ, УФ-м и посольствэм епхауэ пщэрылъ зэхуэмыдэхэр зэфIех… А псом сыщегупсыскIэ, Лерэ хуэсщI пщIэм нэхъри зыкъеIэт, хуэзгъэфащэ фIыщIэр нэхъыбэ мэхъу. Абы и закъуэкъым. Сэ Лерэ жесIащ си шыпхъу дыдэу зэрыслъытэр. Езыри аращ: «си дэлъхушхуэкIэ» къызоджэ. Абы сроин…

Лерэ псалъэ гуапэхэр хуэфащэщ Къурмэн и тхыгъэу дунейм къытехьахэри, къыдигъэкIын хущIэмыхьэу къэнахэри, тхакIуэм, усакIуэм хужаIа псалъэ гуапэхэри, хуатха усэхэри зэхуахьэсу тхылъих хъууэ къыдагъэкIыжын щыхъум, а Iуэхум къызэрымыкIуэу зэрыхэлэжьыхьам папщIэ. «СфIэфIт Къурмэн и тхыгъэхэм емыджахэр еджэну. Мис итIанэ щIэджыкIакIуэм къыгурыIуэнт ар зыхуэда цIыхур. Сэ жызмыIэфар Къурмэн и тхыгъэхэм къыбжаIэр…», — щитхащ а тхылъым Лерэ. А псалъэхэм мащIэкъым къаIуатэр. Къурмэн дунейм ехыжа нэужь, сэ газетми къытездзауэ, тхылъми изгъэхуауэ щытащ «Ужьыхынукъым Къурмэн и жьэгур» очеркыр. СызыщыгуфIыкIыр аращи, сыгъуэщатэкъым сэ апщыгъуэм: зэрытлъагъущи, Къурмэн и жьэгур зэрыхуэфащэу ди шыпхъуфIым ихъумащ, икIи ехъумэ. ФIыщIэ ин пхудощI, пщIэшхуэ зыхуэтщI Лерэ!

ШОРЭ Ахьмэд, усакIуэ, публицист