ДэIэпыкъуныгъэр — щызу

Къэрэшей-Черкес Республикэм, Урысейм и дэнэ хэгъуэгуи хуэдэу, узыншагъэкIэ ныкъуэдыкъуагъ зытелъхэм ядэIэпыкъунымкIэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр щыIэщ. ЖыIэпхъэщи, ахэр финанс лъэныкъуэ закъуэр мыхъуу, цIыхур хуиту жылагъуэм яхэтыным, реабилитацэ егъэгъуэтыным тещIыхьащ. ДэIэпыкъуныгъэ Iэмалхэм, ахэр зыхуэдэм, зэрагъэлажьэм, гулъытэ зэгъэгъуэтыпхъэм, нэгъуэщIхэми теухуауэ республикэм и СМИ Iэмалхэм я журналистхэм я упщIэхэм жэуап къритащ Къэрэшей-Черкес республикэ Социальнэ фондым и унафэщI УЭЗ Аслъэн.

— Дауэ зэтегъэпсыхьа дэIэпыкъуныгъэ бэзыр? Сыт хуэдэхэр уэ нэхъ къыхэбгъэщынт?

— Пэж дыдэу, зи узыншагъэкIэ ныкъуэдыкъуагъ зытелъхэм ядэIэпыкъуныр бэзу республикэм щызэтегъэпсыхьащ. Абы къикIыр аращи: зэмылIэужьыгъуэу зэхэтщ, цIыху зэхуэмыдэхэм ятещIыхьащ, зеужь, нэхъыфI зэрыхъуным сыт щыгъуи зрепщыт. Социальнэ фондым и лэжьыгъэм къриубыдэр ахъшэр гъэувын, етын закъуэкъым. АтIэ, къызыдогъэпэщ дэIэпыкъуныгъэр щызу, егупсысауэ, щхьэж зыхуэныкъуэ дэIэпыкъуныгъэ лIэужьыгъуэр, ирефинанс, иресоциальнэ дэIэпыкъуныгъэ, къыхэлъытауэ. НобэкIэ дэIэпыкъуныгъэу ядгъэгъуэтыр унэтIыныгъитхукIэ гуэшащ: пенсэкIэ къызэгъэпэщын, мазэ къэс ахъшэ тыныгъэхэр, реабилитацэ техническэ IэмалхэмкIэ къызэгъэпэщын, социальнэ хуэIухуэщIэхэмрэ къинэмыщI дэIэпыкъуныгъэ лIэужьыгъуэхэмрэ яхузэтегъэпсыхьын.

— Ныкъуэдыкъуагъ зытелъхэм яхуэвгъэув пенсэхэм, ахэр зыхуэдэм нэхъ укъытеувыIэмэ хъунт…

— А пенсэхэм щытыкIэ щхьэхуэ яIэщ. Псом япэр ныкъуэдыкъуагъкIэ дгъэув страховой пенсэращ. Ар дгъэувыныр зыуи елъытакъым цIыхум ныкъуэдыкъуагъ телъыр зыхуэдэми, апхуэдэу щыхъуами. Мыхьэнэ зиIэр и страховой стажращ, уеблэмэ ар зы махуэ закъуэу щытми. Мыпхуэдэ пенсэм и мардэр стажым, улахуэм, пенсэ коэффициентхэм телъытауэ догъэув. ЕтIуанэр — страховой стаж зимыIэхэм яхуэдгъэув страховой пенсэр. Гу лъытапхъэщ мыпхуэдэ пенсэр ныкъуэдыкъуагъ зытелъ сабийхэми, дагъуэ зиIэу къэхъуахэми къазэрылъысыпхъэм. Я ныбжьыр щрикъум деж апхуэдэхэм яхудогъэув жьыгъэкIэ страховой пенсэ. Ди цIыхухэр зэгуэрми хъыбарыншэ тщIыкъым, я пенсэ щытыкIэхэм зыщихъуэжынум, дэфтэрхэр къыщытIэрагъэхьэнум щыдогъэгъуазэ.

— Мазэ къэс ахъшэ тыныгъэмрэ социальнэ хуэIухуэщIэхэмрэ сыт къикIыр? А тIум языхэзу сыт хуэдэра цIыхум нэхъ къыхихынкIэ хъунур, сыт хуэдэр нэхъ къыхуэщхьэпэну?

— ЕДВ — мазэ къэс ахъшэ тыныгъэр — зи узыншагъэкIэ ныкъуэдыкъуагъ зиIэ цIыху къэс, и гуащIэдэкI стажым емылъытауэ, къытохуэ. Зыхуэдизынур зэлъытар телъ дагъуэмкIэ зыхиубыдэ гупращ, ныкъуэдыкъуагъ нагъыщэращ икIи илъэс къэс а пенсэри индексацэ дощI. ЕДВ-м и щытыкIэр апхуэдэщи, абы хохьэ социальнэ хуэIухуэщIэхэм техуэ уасэр. ЦIыхум езым къыхихынкIэ хуитщ социальнэ хуэIухуэщIэр е ахъшэр (ЕДВ). Социальнэ хуэIухуэщIэхэм хохьэ: рецепткIэ къыхущIатхыкIа хущхъуэхэр, санаторэ-курортхэм щызэIэзэныр, апхуэдэ щIыпIэм пщIэншэу кIуэныр. Санаторэ-курорт медицинэ хуэIухуэщIэм сыкъытеувыIэну сыхуейщ. Ар ауэ зыгъэпсэхуныгъэкъым, абы къызэщIеубыдэ медицинэ реабилитацэм ехьэлIа лэжьыгъэр. Абы теткIэрэ, и узыфэм телажьэ санаторэ, курортхэм зэрыкIуэну путевкэмкIэ къызэрагъэпэщ. Ар къратын папщIэ реабилитацэ, абилитацэ программэм тету медицинэ хуэIухуэщIэ зригъэгъуэтын зэрыхуейр дохутырым щIигъэбыдапхъэщ. Ахъшэу къыщIихыну хуейми — хэгъэзыхь иIэкъым, апхуэдэу ищIынкIэ хуитщ. Социальнэ фондым и клиент къулыкъухэм щылажьэхэри чэнджэщэгъу, жэуапэгъу къыфхуэхъунущ, къыхэфхынур фымыцIыхуу гугъу фыдехьмэ.

— Реабилитацэ техникэкIэ цIыху сымаджэр къызэгъэпэщын Iуэхур республикэм дауэрэ къыщызэгъэпэща?

— Ар мыхьэнэшхуэ зиIэ лъэныкъуэщ, сыту жыпIэмэ реабилитацэфIым куэд елъытащ, цIыхур жылагъуэм лъэ быдэкIэ хэувэжынри щIыгъуу. Ар и лъабжьэу республикэ СФР-м ТСР-хэмкIэ (технические средства реабилитации) къызэгъэпэщыным гулъытэ щхьэхуэ ирегъэгъуэт. Апхуэдэу, кресло-коляскэхэр, протезхэр, зи нэхэм зымылъагъухэм, зи тхьэкIумэхэм зэхэзымыххэм папщIэ медицинэ Iэмал зэмылIэужьыгъуэхэр, псалъэхэр зэдзэкIынымкIэ техникэ, зи нэ зымылъагъухэм я гъуэгугъэлъагъуэ хьэхэр къыхуагъэсэбэп.

Мы зэманым ехъулIэу, республикэм щыпсэухэм сом мелуан 200 зытехуэ реабилитацэ техникэ мин 250-м щIигъу яттащ. Зи узыншагъэкIэ ныкъуэдыкъуагъ зиIэхэм реабилитацэ программэ щхьэхуэ цIыху къэс хузэхагъэувэ, абы тещIыхьауэ МСЭ-м егъэнаIуэ зыхуэныкъуэ реабилитацэ техникэр зыхуэдэн хуейр. ЗыкъыщытхуагъазэкIэ, хуэныкъуэм езым къыхихынкIэ хуитщ зыхуейр: реабилитацэ техникэ е электроннэ сертификат. Электроннэ сертификатыр и нэхъыбэм сабийхэм папщIэ къыхах. Анэ-адэм къыхахынкIэ хуитщ я быныр зыхуэныкъуэ ТСР-р е зыхуэныкъуэ протезыр апхуэдэхэр здащI IуэхущIапIэхэм хуагъэхьэзырыну щIэупщIэфынущ.

Къыхэгъэщыпхъэщи, ТСР-кIэ къызэгъэпэщынымрэ санаторэ-курорт еIэзэныгъэмрэ зэпхащ. АтIэ, ТСР-р къыIэрыхьа нэужь, е зригъэIэза нэужь, ныкъуэдыкъуагъ зытелъым адаптацэ пIалъэр пэщIэкIын хуейщ, дэIэпыкъуэгъуи щIыгъупхъэщ. А псори здызригъэгъуэтыфынур санаторэхэм дежщ. 2025 гъэм КъЧР-м и СФР-м путевкэ 680-рэ итащ.

— «Проактивнэ» пенсэ гъэувыкIэр дауэрэ къызэрывгъэсэбэпыр?

— Абы къикIыр аращи, езым зыкъытхуигъэзэным демыжьэу, пенсэр догъэув. Апхуэдэу, 2025 гъэм щегъэжьауэ, е 1-нэ нагъыщэ ныкъуэдыкъуагъ зытелъ цIыхум кIэлъыплъым мазэ къэс ахъшэ щIыгъужыныгъэ худогъэув, и дэфтэр, и лъэIу тхылъ демыжьэу. АбыкIэ дэIэпыкъуэгъу зыхудощI Федеральнэ реестрыр. ФIыуэ зедгъэужьащ цифровой хуэIухуэщIэми — Госуслуги порталымкIэ я Личнэ кабинетым ихьэу лъэIу тхылъри, ТСР-кIэ зыкъызэрагъэпэщынри, нэгъуэщI я щхьэ Iуэхухэри зэрахуэфынущ.

— Зи узыншагъэкIэ дагъуэ зиIэхэм сыт хуэдэу захуэбгъэзэнт?

— Псом япэращи, узыншагъэ быдэ, къэкIуэну махуэмкIэ фIэщхъуныгъэ! Фигу къэзгъэкIыжыну сыхуейщ — фэ фи закъуэкъым, фщIыгъущ къэралри Социальнэ фондри, сыт щыгъуи дывдэIэпыкъуну дыхьэзырщ. Зыкъытхуэвгъазэ, чэнджэщэгъу дыфхуэхъунущ, фи хуитыныгъэлъэкIыныгъэхэм фыщыдгъэгъуэзэнущ, дэIэпыкъуныгъэ лIэужьыгъуэу къыфлъысыпхъэ псори зэвгъэгъуэтыным папщIэ. Дэ тлъэкI къэдгъэнэнукъым ди дэIэпыкъуныгъэр игъуэу, фIагъ лъагэ иIэу, псынщIагъуэу къывнэсын папщIэ.