Щыпкъагъэр и гъащIэ гъуазэт

Псэужамэ, шыщхьэIум (августым) и 12-м къыщалъхуа махуэр игъэлъэпIэнут ди республикэм щыгъэтыжауэ, Урысейм фIыуэ къыщацIыху, хъызмэт, парт, совет, сату лэжьыгъэхэм щыпкъагъэрэ гуихарэкIэ илъэс 50-м зэрынэхьэскIэ бгъэдэта IЭЗЭ Нарыч Хьэмзэт и къуэм.

И махуэщIым Нарыч щIагъанэ хабзэт хъуэхъу псалъэ гуапэхэмкIэ, и гуащIэдэкI гъуэгуанэм и иужьрей илъэс 20-м хуигъэтIылъа гуащIэм пщIэ хуащIу ар здэлэжьа респотребсоюзым и унафэщIхэри, лэжьакIуэхэри къыхуеблагъэт, цIыху щыпкъэр зэи зыщагъэгъупщэтэкъым. НэхъыжьыфIым и пщIэр яIэтт къыдалъхуахэми, Iыхьлыхэми, ныбжьэгъуфIхэми. Дэтхэнэми къыбгъэдэкI хъуэхъу псалъэр хуэгъэзат Нарыч къыщалъхуа махуэм, къэралым, республикэм, цIыхухэм лIыщIыгъуэ ныкъуэм нэскIэ щыпкъэу зэрахуэлэжьам…

Къыдощтэ и махуэщIым къыхуагъэфэща апхуэдэ зы хъуэхъу тхыгъэр. «КъэпкIуа гуащIэдэкI гъуэгуанэ хьэлэмэтым, уи Iуэху бгъэдыхьэкIэм, уи хьэл-щэн зэтеубыдам Къэрэшей-Черкесым и цIыху цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ зы уащIащ. Уи гъащIэр щыпкъагъэкIэ гъэнщIауэ зэрыщытам къыхэкIкIэ уэ, хьэкъыпIэкIэ, ухатхащ къэралым и нэхъ цIыху щыпкъэ гуащIафIэ дыдэхэм я сатырми. Уи лэжьэкIэр, уи гъащIэр зэрепхьэкIар, къэрал пщэрылъхэр пылъхьэншэу зэрыбгъэзэщIар щIэблэмкIэ сыт щыгъуи щапхъэу щытынущ…» — мыпхуэдэ псалъэ гуапэхэр къэралми, Нарыч къэзыцIыхухэми къабгъэдэкIыу и махуэщIыр щигъэлъапIэм сыт щыгъуи къыхуагъэфащэ зэпытт… ЖыпIэнурамэ, а псалъэ хьэлэмэтхэмкIэ Нарыч и лэжьыгъэм хуэфащэ уасэ хуащIу арат. ИтIани, абыхэмкIэ нэгъэсауэ къэгъэлъэгъуа хъукъым Нарыч къигъэщIам IуэхуфIу илэжьамрэ лъэужьыфIу къигъэнамрэ. Нарыч и гугъу щыпщIкIэ цIыху щхьэхуэхэр зэхуэмыдэу абы бгъэдохьэ. КъахокI, ткIиищэу зыхущытауэ жызыIэхэри.

ЩыIэщ и щыпкъагъэмрэ и Iуэху бгъэдыхьэкIэмрэ зигу темыхуэхэри. Ауэ хэт жиIари лъэныкъуэ езыгъэзыр цIыху къабзэу, гу хьэлэлу, унафэщI нэхъусауэ зэрыщытаращ. НарычкIэ нэхъыщхьар зыт — пщэрылъ къыхуащIа Iуэхур цIыхугъэ хэлъу, щыпкъэу игъэзэщIэнрат. Пэжщ, Нарыч зэи ягурыIуакъым лэжьэным зыщIэзыгъахуэхэмрэ Iэпэдэгъэлэлу Iуэхум пылъхэмрэ. Дауи, апхуэдэхэрагъэнщ абы къыхуэмыарэзыуэ щытар. Ауэ ди тхыгъэм и лIыхъужьыр жиIам тетыжу, хьэрычэт ин зыхэлъу, къызэрыкIуэ цIыхум сыткIи зыщIигъэкъуэну хьэзыр унафэщIу зэрыщытар зыми лъэныкъуэ иригъэзыфынукъым. И унагъуэм, и къежьапIэм…

Нарыч къихъухьащ пасэрей адыгэ лъэпкъыжьу къалъытэ, Хьэгъундыкъуей къуажэр зэрыгушхуэ Iэзэхэ я унагъуэм. И адэ Хьэмзэт щIэныгъэ бгъэдэмылъами, цIыху Iущти, и бынхэр щIэныгъэм зэрыхуиунэтIыным хущIэкъуащ. И щIалищми — Нарычи, Мухьэмэди, СулътIани, и пщащэ Лиди — ищхьэ щIэныгъэ яригъэгъуэтащ. НэхъыжьитIыр мэкъумэш IэщIагъэлIщ, нэхъыщIэ СулътIан дохутырщ. Лидэ егъэджакIуэ IэщIагъэм хуеджащ, икъукIэ гуащIафIэуи ирилэжьащ. 1958 гъэм Нарыч Ставрополь къалэм дэт мэкъумэш институтым и зоотехническэ факультетыр къиухащ, иужьым, 1968 гъэм, а къалэм дэт пединститутри къиухыжащ. Очнэу КПСС-м и ЦК-м и Ищхьэ парт еджапIэм щеджащ. 1988 гъэм УФ-м и купсэ союзым сату щIэнымкIэ, заготовкэхэмкIэ, производствэмкIэ, бухгалтер щIэтхэныгъэхэмкIэ, финансхэмкIэ курс хэхахэм щIэныгъэ щызригъэгъуэтащ. И гуащIэдэкI гъуэгуанэм зоотехникыу 1958 гъэм «Хьэбэз» совхозым и къудамэм щригъэжьащ, иужьым а совхозым и зоотехник нэхъыщхьэ ящIащ, Хьэбэз райисполкомым и тхьэмадэу тетащ, «Черкесский» совхозым и унафэщIащ. Совет, парт лэжьыгъэхэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа Нарыч КПСС-м и Хьэбэз райкомым и япэ секретару, Къэрэшей-Черкес облисполкомым и тхьэмадэм и къуэдзэу лэжьащ. Къыхуагъэфэщащ Къэрэшей-Черкес роспортебсоюзым и Правленэм и Советым и тхьэмадэ IэнатIэри.

Зэкъым КПСС-м и Ставрополь крайкомым, Къэрэшей-Черкес обкомым зэрыхагъэхьар, ЦIыхубэ депутатхэм я область, край Советхэм хэтащ, КъЧР-м и ЦIыхубэ ЗэIущIэм (Парламентым) и япэ зэхуэшэсыгъуэм и депутату щытащ. Къэрал Iуэхухэм къыдэкIуэу, лъэпкъ Iуэхуми хуэжыджэру щыта, гуащIэшхуэ къызэзынэкIа Нарыч илъэс куэдкIэ республикэ «Адыгэ Хасэ» жылагъуэ зэщIэхъееныгъэми, лъэпкъым и нэхъыжьхэм я Советми хэтащ. Къэралым, цIыхубэм икърар хэлъу, псэемыблэжу хуэлэжьа, абыхэм яхуигъэтIылъа гуащIэр къыхалъытэкIэрэ, Нарыч «Трудового Красного Знамени» орденитI къыхуагъэфэщащ, «За заслуги перед Отечеством» орденым и е 2-нэ нагъыщэ зиIэ медалыр, «ГуащIэдэкIым и ветеран» медалыр къыхалъхьащ. Нарыч «УФ-м сату щIэнымкIэ щIыхь зиIэ и лэжьакIуэ» фIэщыгъэцIэ лъапIэкIэ и цIэр къраIуащ.

ГуащIэдэкI гъуэгуанэ кIыхь

Быным я щIалэ нэхъыжьыр еджапIэм фIыуэ щеджащ, унагъуэ IуэхухэмкIи адэ-анэм сыт щыгъуи я щIэгъэкъуэныфIт. Къуажэ еджапIэр къэзуха щIалэ цIыкIум зыуи къегугъуэкIакъым Ставрополь мэкъумэш институтым щIыхьэныр. Абы къыхихат зоотехник IэщIагъэр. Илъэс 23-рэ ирикъуа къудейт Нарыч совхозым и зоотехник нэхъыщхьэ щащIам. А совхозым и унафэщIа Сергеев Иван адыгэ щIалэм и Iуэху зехьэкIэр игу ирихьри, езым и къуэдзэ ищIауэ щытащ. И щIалэгъуэт, жаныгъуэти, Нарыч щIэх дыдэ сытми хэгъуазэт, щхьэхтэкъым, Iэщыхъуэхэм, цIыхухэм гуихакIэ ядэлажьэт. Совхоз унафэщI Сергеевыр мазэ бжыгъэкIэ еджакIуэ щагъакIуэм, совхозышхуэр дзыхь зыхуищIар Нарычт. А лъэхъэнэм хъызмэтым щыхьэщIа, партым и обкомым и япэ секретарь Антонов Василий Иванович унафэщI ныбжьыщIэм и лэжьэкIэр фIыкIэ бюром къыщигъэлъэгъуауэ щытащ.

Нарыч зэрыхьэрычэтыфIэм, унафэщI пщIымэ укъызэримыущхьэкIунум щIэх гу къылъатащ и унафэщIхэми. ИкIи, илъэситI фIэкI совхозым щымылэжьауэ, зи ныбжьыр илъэс 25-м ит щIалэр Хьэбэз райисполкомым и унафэщI ящI. Абдежми илъэситIкIэ Нарыч хущIэкъуащ районым и лэжьыгъэр нэхъри иригъэфIэкIуэным. Къыхихащ лэжьэным гукъыдэж хузиIэхэр, къуажэ советхэм я лэжьэкIэми щытыкIэщIэхэр хилъхьащ. Дауэ ехъулIэныгъэ хэлъу мылажьэми, зоотехник IэщIагъэм хуеджа щIалэм парт лэжьыгъэр и гум къыщIиубыдащэтэкъым.

Арати, илъэситIым щIигъукIэ и IэнатIэм пэрытауэ, езыр зыщIэхъуэпс, зыхуей IэнатIэм зэрыкIуэфын Iэмал къыкъуэкIащ. «Черкесский» совхозым и унафэщI Акъбащ Борис Адыгэ-Хьэблэ районым унафэщIу ягъэкIуати, партым и райкомым и япэ секретарь Лафыщ Дылэ лъэIукIэ зыхуигъэзащ:

— КхъыIэ, Борис ипIэкIэ «Черкесский» совхозым сыгъакIуэ, аращ сэ къыстегъэпсыхьар… Дылэ хуейтэкъым апхуэдэ лэжьэгъу зыIэщIигъэкIыну.

АрщхьэкIэ апхуэдизкIэ тегъэчынауэ, и псалъэхэм къару яIэу Нарыч къелъэIуати, иущхьэкIуфакъым, лъэIур хуищIащ. ИкIи, Нарыч зыхуэгъэщIар, мэкъумэшым щыхузэфIэкIынур абдеж къыщигъэлъэгъуащ. Псом япэ и лэжьэкIэр къыдэзыщтэнухэр къыхихащ, учетыр ткIийуэ езыгъэкIуэкIын бухгалтер къигъуэтащ, лэжьыгъэр щытыкIэ тэрэзым иригъэуващ. Фермэхэм лэжьэкIэщIэ щигъэпсащ, губгъуэми апхуэдэт. Куэд мыщIэу совхозым и цIэр фIыкIэ жаIэ, хэхъуэ иIэу мэхъу. ИкIи, и унафэ щIыкIэм, и Iуэху зехьэкIэфIым, мэкъумэшым къыщигъэлъэгъуа ехъулIэныгъэфIхэм папщIэ, Нарыч япэ «ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь» орденыр къыхуагъэфащэ. Жэуаплыгъэ ин зыпылъ IэнатIэм пэрыт Нарыч и пщэрылъхэр зэригъэзащIэр и унафэщIхэм я нэIэм зэи щIагъэкIакъым. Арати, и IэпщIэлъапщIагъым хигъэхъуэну ар еджапIэ Ставрополь къалэм яунэтI. Ауэ а Iуэхур Нарыч кIыхь хуэхъуакъым.

Лекцэр здекIуэкIым къыщIашри партым и крайкомым къашащ. Япэ секретарыр Ефремов Леонидти, абы и пэшым щыщIыхьэм Антоновым ипIэкIэ Къэрэшей-Черкесым япэ секретару къагъэкIуа Лыжин Николай Михайлович IущIащ. ТIури къыпежьэри и Iэр къаубыдащ, гъунэгъуу зыбгъэдагъэтIысхьащ. ИкIи хъыбар кърагъэщIащ партым и Хьэбэз райкомым и япэ секретару ягъэкIуэн зэрамурадыр. Нарыч пылъащ щхьэусыгъуэ гуэрхэр ищIыну. Ауэ «Уэри лажьэ, дэри дыбдэIэпыкъунщ» жаIэри, Лыжиным и машинэмкIэ Хьэбэз ишащ. Пленум зэхашэри нэхъыбэм Нарыч Iэ хуаIэтащ… Къыздигъэзэжа районым и Iуэхур зытетыр имыцIыху хъунт! Совхоз унафэщIу щыткIэрэ, районым щрагъэкIуэкI зэIущIэхэм хэтти, фIыри Iейри илъагъут. Аращ Iуэху мыхъумыщIэхэр лъэныкъуэ егъэзынымкIэ и лэжьыгъэр щIиублари. Абы иритащ илъэс бжыгъэфI. Уеблэмэ, 1972 гъэм Ищхьэ парт еджапIэр къиухыу къигъэзэжа нэужьи аргуэру а IэнатIэр къыхуагъэфэщэжащ. Нарыч Хьэбэз районым щрихьэкIа илъэсхэр пщIэншэу игъэкIуэдакъым.

Ноби районыр зэрыгушхуэ ухуэныгъэ куэд: Хьэбэз, Беслъэней дэт заводхэр, «Iэдииху» лагерыр, Хьэбэз, Адыгэ-Хьэблэ псы кIуапIэхэр, Али-Бэрдыкъуэ, ПсэукIэ-Дахэ, Елбыргъэн, Инжыдж-КIыкIун къуажэхэм дэт щэнхабзэмкIэ Унэхэр, еджапIэхэр, псэупIэхэр… Районыр зэкъым областым, крайм пашэ зэрыщыхъуар, зэIэпах Бэракъ Плъыжьри къызэрыхуагъэфэщар. НэгъуэщIхэми яхуэдэу, а лэжьыгъэм Нарыч хилъхьа и гуащIэм къыпэкIуэу етIуанэ «ГуащIэдэкI Бэракъ Плъыжь» орденкIи къыхагъэщащ. 1974 гъэм облисполкомым и лэжьыгъэр зыгъэкIуэтэфын къуэдзэ къалъыхъуэу щIадзэ. Апщыгъуэм а IэнатIэм тета Боташев Мыхьэмэт кърагъэлъэгъуа щIалэхэм Нарыч къахех, партым и обкомми ар къыдещтэ. Нарыч а IэнатIэ лъагэхэм и нэр къыхуикIтэкъым, IэнатIэщIэкъутэкъым. АтIэ, тIэу къудейщ заявленэ зэритхар. Япэ совхозым щыIухьамрэ пенсэм щыкIуамрэ.

Адрей IэнатIэхэм ищхьэкIэ къикIа унафэкIэ трагъэхьат. Зоотехникым пщэрылъ къыхуащIт республикэм и ухуэныгъэр, транспортыр, связыр, нэгъуэщIу зыщымыгугъа лъэныкъуэ куэд. Апхуэдэми, Нарыч есатэкъым пщэрылъу къыхуащIыр IэхъуэгъуэтегъэкIыу игъэзащIэуи, гугъу зригъэхьт, псынщIэ дыдэу псоми зыхигъэгъуазэт, и пщэрылъхэри хьэлэмэту игъэзэщIэн щIидзэт. «Ыхьы, иджы си Iуэхур зэкIэлъызгъэкIуащ» жиIа къудейуэ, Москва къикIа комиссэшхуэм областым и потребсоюзыр щIиплъыкIщ, мыхъумыщIагъэ инхэр къыщIигъэщри, унафэщIыщIэ трагъэхьэн хуей щыхъум, партым и обкомым и япэ секретарь Инжиевский Алексей Нарыч ириджащ, икIи къыжриIащ партым и обкомым и бюром и унафэкIэ потребсоюзым и унафэщIу зэрагъакIуэр.

— Сэ абы зыри хэсщIыкIкъым, нэгъуэщI гуэр вгъакIуэ, — зэрихабзэу Нарыч къэгузэващ. — Хьэуэ, Нарыч! Абы кIуэну хуейхэр, къыдэзыгъэлъэIухэр куэд мэхъу. Ауэ уэращ зытедубыдари, дыпщогугъ дыкъыумыущхьэкIуну, Iуэхур зэтес пщIыжыну…

Апхуэдэу пэрыуващ иджыри IуэхущIэм, IэнатIэщIэм. ИкIи, шэчыншэу, къыхуащIа дзыхьыр щIыхь хэлъу игъэщыпкъэжащ. Облпотребсоюзым и унафэщIу зэрыщыта илъэс 20-м а IуэхущIапIэм и лэжьыгъэр ипIэ иригъэувэжа къудейкъым, атIэ СССР-м, Урысейм щыпашэ зэпытурэ, зэIэпах Бэракъ Плъыжьымрэ фIыщIапщIэхэмрэ къалъэщу лэжьащ езыри, унафэ зыхуищIахэри. Къуажэхэм сату Iуэхум зыщригъэужьащ, тучанхэр, шхапIэхэр щIэуэ иригъэщIащ, «норкэ» псэущхьэ цIыкIур здапI хъызмэтышхуэу къызэригъэпэщам апщыгъуэм щыIа ахъшэмкIэ сом мелуан бжыгъэ областым, иужькIэ республикэм хэхъуэу къыхуихь хъуащ.

НарычкIэ лIыгъэ зэхэгъэкIыпIэу щытащ апхуэдиз къарурэ гуащIэрэ зыхилъхьа организацэр зэхъуэкIыныгъэм и зэманым хэмыгъэкIуэдэжыныр, хъумэныр. Ари хузэфIэкIащ, пенсэм кIуэхункIэ зэфIигъэтащ. Къэрэшей — Черкесым и потребсоюзыр Урысейпсо зэхьэзэхуэм пашэ щыхъуауэ щытащ. Абыи Нарыч и фIыщIэшхуэ хэлъу къалъытащ. Езыми сыт щыгъуи фIыщIэ хэха яхуищIт къыщхьэщыта унафэщIхэмрэ къыдэлэжьа цIыху щыпкъэхэмрэ.

— Ахэр мыхъуамэ, сэ зыри схузэфIэкIынутэкъым, — жиIэ зэпытт. Псэемыблэжу зи IэнатIэм пэрыта Нарыч и гуащIэр къэралми игъэкIуэдакъым: нагъыщэ, медаль, фIыщIэ, щIыхь тхылъ куэдкIэ къыхагъэщащ. «Уи пщIэнтIэпскIэ къэблэжьыр къэбгъэсэбэпу упсэуным нэхъыфI щыIэкъым. ЦIыхур къомыгъапцIэ, хуэныкъуэм дэIэпыкъу, дэтхэнэри уи щхьэм елъыт, фIыуэ лъагъу. ИтIанэщ абыхэм ущызыхащIыкIынур, уакъыщыгурыIуэнур» — мыпхуэдэ къыхуеджэныгъэхэм щIэту псэуащ Нарыч. Я псэр зы чысэм илъу…

И лэжьыгъэм пэрыткIэрэ Нарыч гугъуехьи, жэщ мыжеи игъэкIуащ, къыхуихуащ гуфIэгъуэ, нэщхъеягъуэ дакъикъэхэри. ИкIи, а псор къыдэзыгуэшу къыдэгъуэгурыкIуа и щхьэгъусэ Катярэ (Бэрдыкъуэхэ япхъущ) езымрэ я псэр зы чысэм илъу илъэс 55-кIэ зэдэпсэуащ. Сабий пIыныр, гъэсэныр, унагъуэ Iуэхухэр нэхъыбэу зи пщэ къыдэхуэр анэрат. Нарыч и унагъуэкIэ гукъанэ иIэтэкъым, Катя къызэрылъыкъуэтыр ищIэти… И гъащIэ псом Нарыч и щхьэгъусэр сабий библиотекэм щылэжьащ. Хуабжьу бзылъхугъэ дахэт, гуапэт, щабэт, анэ фIылъагъуныгъэр и бынми, абыхэм къащIэхъуэжахэми къебэкIыу ябгъэдилъхьэт. ЗэдапIа я пхъуищым — Фатимэ, Зурэ, Ирэ сымэ щIэныгъэ, гъэсэныгъэ нэс бгъэдалъхьащ. ЛъэпкъылIыр нобэ къытхэмытыжми, абы и пщIэр, и щIыхьыр зыIэпах къыщIэна щIэблэм.

НапэкIуэцIым хэт теплъэгъуэхэр IЭЗЭХЭ я унагъуэ архивым къыхэтхащ

АБИДОКЪУЭ Люсанэ